सबै लेख
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका सबै लेख — विषय, शब्द-सङ्ख्या र समीक्षा-अवस्थासहित।
-
मुनामदन
मुनामदन महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाद्वारा लिखित खण्डकाव्य हो, जुन झ्याउरे लयमा बुनिएको छ। नेपाली साहित्यको अत्यन्त प्रख्यात कृति मानिने यस काव्यलाई लेखकले आफ्नो निधनअगाडि समेत विशेष रूपमा जोगाइराख्नुपर्ने बताएको उल्लेख छ, र यो अहिलेसम्मकै सबैभन्दा धेरै…
-
मुक्तिनाथ
मुक्तिनाथ नेपालका हिन्दु र बौद्ध समुदायका लागि साझा, अति प्रतिष्ठित तीर्थस्थल मानिन्छ। मुस्ताङ जिल्लाको हिमालपारिको भाग, ३,७१० मि. उचाइमा अवस्थित यस स्थानलाई हिन्दुहरूले मुक्ति क्षेत्र र बौद्धहरूले तिब्बती नाम छुमिङ ग्यात्सा भन्छन्। वैष्णव परम्परामा यो दिव्य…
-
पृथ्वी वीरविक्रम शाह
पृथ्वी वीर विक्रम शाह नेपालका सातौं शाह वंशीय राजा हुन्। यिनको वि.सं. १९३२ मा युवराज श्री ५ त्रैलोक्य विक्रम शाहका जेठा सुपुत्रको रूपमा जन्म भएको थियो। यिनी ६ वर्षको उमेरमा यिनका हजुरबुवा श्री ५ सुरेन्द्रको मृत्युपछि वि.सं. १९३८ को श्रावण महिनामा राजा भएका…
-
दर्पण छायाँ
दर्पण छायाँ सन् २००१ मा तुलसी घिमिरेद्वारा लिखित र निर्देशित एक नेपाली कथानक चलचित्र हो। सिद्धान्त चलचित्र ब्यानरमा निर्माण भएको चलचित्रलाई श्रवण घिमिरेले निर्माण गरेका हुन्। चलचित्रमा दिलिप रायमाझी, उत्तम प्रधान, निरुता सिंह, लक्ष्मी गिरी, टीका पहारी, जितु…
-
अन्नपूर्ण
अन्नपूर्ण (अन्नपूर्ण प्रथम) उत्तर-मध्य नेपालको गण्डकी प्रदेशमा पर्ने अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाभित्रको ८,०९१ मिटर अग्लो शिखर हो, विश्वको १०औँ स्थानमा पर्ने। जोखिमपूर्ण मार्ग, अनिश्चित मौसम र ठाडो दक्षिणी भागका कारण यसको आरोहण कठिनताका लागि विख्यात छ, र संरक्षण तथा…
-
बलभद्र कुँवर
बलभद्र कुँवर काभ्रेपलान्चोकका भमरकोटमा जन्मेका नेपाली सेनाका कप्तान र नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। उनले देहरादून छेउको नालापानी–खलङ्गामा करिब ६०० गोरखालीको नेतृत्व गर्दै अङ्ग्रेज फौजसँग निर्णायक लडाइँ गरे र नेपाल अङ्ग्रेज युद्धपछि व्यापक पहिचान पाए।…
-
भूपतीन्द्र मल्ल
भक्तपुरका राजा भूपतीन्द्र मल्ल (१७३१–१७७९ वैशाख) मल्लकालका प्रमुख शासक मानिन्छन्। उनी स्थापत्य र काव्य–नाटक दुवैतर्फ सक्रिय रहे; ५५ झ्याले दरबार र न्यातपोल देवल जस्ता कृतिले भक्तपुरलाई सांस्कृतिक केन्द्रका रूपमा प्रतिष्ठित गर्यो, र राजनीतिको क्षेत्रमा छिमेकी…
-
दमाहा
दमाहा नेपालमा प्रयोग हुने पारम्परिक तालवाद्य हो। यसको देह तामाको भाँडोमा छाला टाँसेर तयार पारिन्छ र गजोले प्रहार गरी, घाँटीमा भिरेर बजाइन्छ। पञ्चैबाजामा पर्ने यो बाजा सानो किसिमको नगरसँग मिल्दोजुल्दो मानिन्छ। यसको स्वर ‘गुइँ... गुइँ...’ जस्तो सुनिन्छ, र दमाई…
-
कालिकोट जिल्ला
कालिकोट जिल्ला नेपालकाे कर्णाली प्रदेशमा पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो, जसकाे सदरमुकाम मान्म हो। १,७४१ वर्ग किमी क्षेत्रफलमा फैलिएको यस जिल्लामा वि.सं. २०७८ को राष्ट्रिय जनगणनाअनुसार १,४५,२९२ बासिन्दा थिए। तीन नगरपालिका र छ गाउँपालिका गरी नौ स्थानीय तहमा व्यवस्था…
-
त्रिशूली नदी
त्रिशूली नदी नेपालकी प्रमुख नदीमध्ये एक हो र सप्तगण्डकी नदी प्रणालीको महत्त्वपूर्ण सहायक धाराका रूपमा चिनिन्छ। यसको उद्गम रसुवाको गोसाइँकुण्ड नजिकको त्रिशूलधारा मानिन्छ, र नदी नेपालको मध्य भाग हुँदै बहन्छ। यो नारायणी/गण्डकी जलाधारभित्र पर्ने नदी हो,…
-
तमु ल्होसार
तोला अर्थात् तमु ल्होसार तमु/गुरुङ्ग समुदायको महान चाड हो। यसलाई गुरुङ्ग समुदायको नयाँ वर्ष पनि भनिन्छ। यो चाड खासगरी नेपालमा र विश्वका अन्य देशहरूका गुरुङ्ग समुदायमा पनि मनाइन्छ। तमु ल्होसारमा 'तमु' भनेको गुरुङ्ग वा तमू हो भने 'ल्होसार' भनेको नयाँ वर्ष हो।…
-
महाकाली नदी
महाकाली नदी काली नदीको तल्लो खण्डका रूपमा चिनिने सीमावर्ती नदी हो, जसको उद्गम उत्तराखण्डको नन्दादेवी क्षेत्रका हिमाली ढलानमा करिब ३,६०० मि. उचाइमा रहेको बताइन्छ। यो नेपाल–भारत सीमासँग बग्दै ब्रह्मदेव मण्डीबाट सिन्धु–गङ्गा मैदानमा प्रवेश गर्छ, शारदा बाँधको…
-
गोरखाली
गोरखाली (वा गोर्खाली) नेपालमा बसोबास गर्ने बासिन्दालाई जनाउने समष्टिगत पद हो, जसलाई अङ्ग्रेजीमा Gurkha भनिन्छ। उनीहरूको साहस र हिम्मतको छविका कारण उनीहरू नेपाली सेना, भारतीय सेनाको गोरखा रेजिमेन्ट र ब्रिटिश सेनाको गोरखा ब्रिगेडसँग विशेष रूपमा जोडिन्छन्।…
-
नेपालको मूर्तिकला
नेपालको मूर्तिकला साना धार्मिक आकृतिहरू र काँसा/ताम्र मिश्रधातुका कलाकृतिका कारण विशेष चिनिन्छ। नेवार शिल्पीहरूले दीर्घकालसम्म भारत र तिब्बततर्फ निर्यात हुने मूर्तिहरू बनाए। हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मका प्रतिमाशास्त्रमा आधारित यो कला गुप्त साम्राज्य र पाल…
-
नेपालमा वेश्यावृत्ति
नेपालमा वेश्यावृत्ति गैरकानूनी छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन, २०६४ ले वेश्यावृत्ति र वेश्यावृत्तिबाट हुने कमाईलाई मानव बेचबिखनको परिभाषामा समावेश गरेर अपराधीकरण गर्दछ। एचआइभी/एड्स सम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय कार्यक्रमको अनुमान अनुसार देशमा…
-
डाँफे
डाँफे नेपालको राष्ट्रिय पक्षी र उच्च पहाडी–हिमाली क्षेत्रमा पाइने चराचर हो। उत्तराखण्डमा पनि यही नामले चिनिने यो प्रान्तीय पक्षी मानिन्छ। अरुणाचल प्रदेशमा देखिएको नयाँ रूपको वर्गीकरणबारे स्पष्ट निष्कर्ष अझै बाँकी छ, र केही क्षेत्रमा शिकार तथा मानवीय गतिविधिले…
-
गुरुप्रसाद मैनाली
गुरुप्रसाद मैनाली नेपाली भाषाका लोकप्रिय कथाकार हुन्, जसले गाउँजीवन र दैनिकीलाई कथाको केन्द्रमा ल्याए। वि.सं. १९९२ मा ‘नासो’ कथा छापियो र वि.सं. २०२० मा त्यही नामको सङ्ग्रह निस्केपछि उनी व्यापक रूपमा परिचित बने। न्यायसेवाका अनुभव र यात्राबाट संचित अवलोकन उनका…
-
गण्डकी नदी
गण्डकी नदी नेपालको प्रमुख नदी प्रणाली हो र देशकै सबैभन्दा गहिरो नदीका रूपमा पहिचान हुन्छ। यसको लम्बाइ ३३८ कि.मी. र जलप्रवाह क्षेत्र २६,००० वर्ग कि.मी. रहेको स्रोतहरूमा उल्लेख छ। चितवन प्रवेश गरेपछि यसलाई नारायणी नदी भनिन्छ र भारत छिर्दा गण्डक नामले परिचित छ।
-
थकाली जाति
थकाली जाति नेपालका प्रमुख जनजातिहरूमध्ये एक मानिन्छ। यसको उद्गम मुस्ताङको थाकखोला मानिँदै आएको छ, यद्यपि समुदायका सदस्यहरू देशका विभिन्न स्थानमा फैलिएका छन्। थकाली भाषा तिब्बती–बर्मेली परिवारसँग सम्बन्धित छ, र समुदाय व्यापारिक सीपका लागि चिनिन्छ।
-
प्रतिनिधि सभाको सभामुख (नेपाल)
प्रतिनिधि सभाको सभामुख नेपालको संसदको तल्लो सदन, प्रतिनिधि सभाको अधिकारी हो। व्यवस्थापिका प्रक्रियामा सभामुखको पदको महत्वपूर्ण महत्व हुन्छ, कार्यवाहीको अध्यक्षता गर्ने, सुव्यवस्था कायम राख्ने र निष्पक्ष बहस र छलफल सुनिश्चित गर्ने आदी काम सभामुखको हुन्छर…
-
दशरथ चन्द
दशरथ चन्द राणा शासनविरुद्ध संगठित प्रतिरोधका सशक्त व्यक्तित्व मानिन्छन्। वि.सं. १९६० असार १७ मा बैतडीको बस्कोटमा जन्मिएका उनले काशी र भारतका विभिन्न स्थानमा पढे, महात्मा गान्धीको सत्याग्रहमा सहभागिता जनाए, नेपाल प्रजापरिषद्मार्फत आन्दोलन गरे, ‘सेवासिंह’ नामले…
-
बिसु पर्व
बिसु पर्व विषेश गरी सुदूरपश्चिमका सातवटा पहाडी जिल्लामा मनाइन्छ । जसमा दार्चुला, अछाम, डोटी, डडेल्धुरा, बझाङ, बाजुरा र बैतडी पर्दछन् । यो पर्व बैशाख एक गते मनाउने प्रचलन रहेको छ। देवरभाउजू, नन्दभाउजू र सालीभिनाजुहरूले एकआपसमा सिस्नुपानी छ्यापेर यो पर्व…
-
गुरुङ भाषा
गुरुङ भाषा नेपालका गुरुङ समुदायले बोल्ने भाषा हो, जसलाई ‘तमु क्यी’ वा ‘तमु भासा’ पनि भनिन्छ। उपलब्ध तथ्याङ्कअनुसार सन् १९९१ मा नेपालभित्र २२७,९१८ र सन् २०११ मा ३२५,६२२ वक्ता थिए। यो नेपालका प्रमुख भाषाहरू मध्ये समावेश छ, र भारत, भुटान, सिङ्गापुर तथा हङकङका…
-
परशु प्रधान
परशु प्रधान (वि.सं. २००० - २०८० चैत्र ५ ) नेपाली भाषाका एक महान् साहित्यकार हुन्। परशु प्रधानको जन्म वि.सं २००० साल माघ ३० गते भोजपुर जिल्लामा भएको हो । उनका बुबाको नाम रामबहादुर प्रधान र आमाको नाम इन्दिरा प्रधान हो । उनले विशेषसरि गद्य अर्थात् कथा उपन्यास…
