दमाहा

दमाहा पारम्परिक नेपाली बाजामध्ये परेको एक तालवाद्य हो, जसको बनावट र बजाउने तरिका दुवै विशेष मानिन्छ। यसको देह तामाको भाँडोमाथि छाला टाँसेर बन्द गरिएको हुन्छ, र वादकले गजोले प्रहार गरेर ताल निकाल्छ। यो पञ्चैबाजाको सन्दर्भमा ताल सम्हाल्ने बाजामध्येको एक मानिन्छ। वादकले प्रायः घाँटीमा भिरेर बजाउने चलन छ, र यसको ध्वनि ‘गुइँ... गुइँ...’ जस्तो सुनिन्छ।

परिचय र वर्गीकरण

दमाहा नेपाली सांगीतिक परम्परामै चिनिने वाद्य हो, जसलाई तालको मापन र लयको आधार दिने उपकरणका रूपमा बुझिन्छ। पञ्चैबाजा भनिने समूहभित्र यसलाई तालबाजाको श्रेणीमा राखिन्छ। केही सन्दर्भमा यो साना आकारको नगरसँग मिल्दोजुल्दो मानिएको पाइन्छ। यसरी, दमाहा तालकेंद्रित बाजामध्ये पहिचानित वाद्यका रूपमा स्थापित छ।

बनावट र आकार-प्रकृति

दमाहाको आकृति तलतिर सानो र अगाडीतिर क्रमशः फराकिलो हुँदै जाने खालको हुन्छ, जसले भिउँटसँग मिल्दोजुल्दो रूप दिन्छ। यसको मुख्य कच्छप तामाको भाँडोबाट बनेको हुन्छ, जसको मुख भागमा छाला तानेर टाँस्ने गरी बन्द गरिएको हुन्छ। छाला जडान भएपछि यसको सतहमा प्रहार गर्दा कम्पन सृजना भई ध्वनि निस्कन्छ। यस्तो बनावटका कारण यो वाद्य बाहिरी संरचना र ध्वनि–उत्पादन दुवै दृष्टिले पहिचानयोग्य मानिन्छ।

बजाउने तरिका र ध्वनि

उक्त वाद्य घाँटीमा भिरेर बजाइने चलन छ, जसले बजाउन सहजता र गतिशीलता दिन्छ। यसको ध्वनि निकाल्न वादकले गजोको प्रयोग गर्छ, र विभिन्न बल र लयमा प्रहार गरी ताल निकालिन्छ। दमाहाबाट निस्कने स्वर ‘गुइँ... गुइँ...’ जस्तो पहिचानयोग्य हुन्छ, जसले वाद्यको आफ्नै ध्वनिक विशेषता देखाउँछ। ध्वनिको घनत्व, रङ्ग र तान छालाको स्थितिमा निर्भर हुने बुझाइ पनि रहँदै आएको पाइन्छ।

समूह-संगीतमा स्थान

दमाहाको प्रयोग पञ्चैबाजाको सन्दर्भमा व्याख्यायित हुन्छ, जहाँ यसलाई ताल सम्हाल्ने वाद्यको रूपमा राखिन्छ। पञ्चैबाजा भित्रका अन्य वाद्यसँग मिलेर लयको ढाँचा स्पष्ट पार्न यो वाद्य महत्वपूर्ण ठानिन्छ। यसरी, समूहमा तालको संयोजन र आवर्तन तयार पार्न दमाहाले आधार दिने भूमिका निर्वाह गर्छ।

अनुरक्षण र तयारी

यस वाद्यको ध्वनि गुणस्तर छालाको अवस्थासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित हुने मानिन्छ। पानीमा करिब दुई दिन जति भिजाएपछि दमाहा राम्रो बज्छ भन्ने भनाइ प्रचलित छ। यस्तो तयारीपछि छालामा आवश्यक लोच र तनाव प्राप्त भई स्वर खुल्ने विश्वास गरिन्छ। यसरी अनुरक्षणसम्बन्धी कार्यले वादनको प्रभावकारितामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने बुझेको देखिन्छ।

परम्परा र संरक्षण

दमाहाको परम्परागत संवर्द्धन र संरक्षणमा दमाई समुदायको संलग्नता उल्लेखनीय मानिन्छ। उनीहरूद्वारा वाद्यको बनावट, बजाउने पद्वति र अभिरक्षासम्बन्धी ज्ञान समुदायभित्रै साण्डिने कार्य भएको पाइन्छ। यसरी, परम्परा, सीप र अभ्यासको निरन्तरतामा समुदाय–आधारित पहल महत्त्वपूर्ण रूपमा देखापर्छ।

नाम र सम्बन्धित परिभाषा

कहिलेकाहीँ दमाहालाई साना आकारको नगरसँग नजिकको वाद्यका रूपमा बोध गरिन्छ। आकार र संरचनागत सामीप्यका कारण यस्तो बुझाइ बनेको देखिन्छ। यद्यपि, दुवैका आफ्नै बनावट र वादन–पद्धति छुट्टै पहचानका सूचक हुन् भन्ने परिप्रेक्ष्य पनि कायम रहन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दमाहा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दमाहा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE

@misc{ne_316,
  title = {दमाहा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}