महाकाली नदी

महाकाली नदी काली नदीको तल्लो बहावका रूपमा वर्णित प्रमुख सीमावर्ती नदी हो, जसको उद्गम उत्तराखण्डस्थित नन्दादेवी परिसरका पूर्वतर्फका हिमालयी ढलानमा रहेको मानिन्छ। उद्गमस्थल पिथौरागढ जिल्लाको भागमा करिब ३,६०० मि. (११,८०० फिट) उचाइमा रहेको उल्लेख पाइन्छ। नदीले नेपाल र भारत बीचको सीमालाई लामो दूरीसम्म पछ्याउँछ र मार्गक्रममा भू–आकृतिक प्रदेश परिवर्तन गर्दै समथर मैदानतर्फ उत्रिन्छ।

उत्पत्ति र नामकरण

यस नदीको शिरभाग नन्दादेवीको पूर्वी भागतर्फ पर्ने महान् हिमाली शृङ्खलामा परेपछि बहाव दक्षिणतिर उन्मुख हुन्छ। स्रोतमा यसलाई माथिल्लो भागमा काली नदी र तल्लो भागमा महाकाली नदीका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। तलतिर सर्दै जाँदा केही बिन्दुबाट यसलाई अर्को स्थानीय नामले पनि चिनिन्छ, जसले प्रदेशगत नामभेदलाई प्रष्ट पार्छ।

प्रवाह र भौगोलिक मार्ग

हिमाली घाँटी छिचोलेर नदी सीमावर्ती मार्गसँगै बगिरहन्छ र तलतिर झर्दै नेपालको ब्रह्मदेव मण्डी समिप पुगेर सिन्धु–गङ्गा मैदानमा प्रवेश गर्दछ। सो क्षेत्रनजिकै नदी धार शान्त हुँदै फैलिन थाल्छ र शारदा बाँधको माथिल्लो भागमा पानी संचित हुने अवस्था सिर्जना हुन्छ। त्यही बिन्दुदेखि यसलाई स्थानीयरूपमा शारदा नदी भनिन्छ, जसको बहाव समथर भूभाग हुँदै निरन्तर दक्षिणपूर्वतर्फ उन्मुख रहन्छ।

समथर मैदानतर्फको यात्रा र सङ्गम

मैदानमा प्रवेश गरेपछि नदी उत्तरी उत्तर प्रदेश हुँदै दक्षिणपूर्व दिशामा बग्छ। निरन्तर समथर मार्गअनुसार बगेको यस धाराले बहराइचभन्दा दक्षिणपश्चिमतिर घाघरा नदीसँग मिलेर आफ्नो यात्राको प्रमुख खण्ड टुङ्ग्याउँछ। स्रोतअनुसार, उद्गमपछिको यस तल्लो यात्रा करिब ३०० माइल (४८० किलोमिटर) बराबर रहेको उल्लेख गरिएको छ।

सीमा र प्रशासनिक सन्दर्भ

महाकाली नदी नेपाल–भारत सीमाको प्राकृतिक रेखासँग अडिएको बहाव भएकोले दुवै मुलुकका प्रशासनिक एकाइहरूसँग सरोकार राख्छ। भारततर्फ यो उत्तराखण्डको कुमाउँ मण्डलमा अवस्थित क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ, जसअन्तर्गत पिथौरागढ जिल्ला, चम्पावत जिल्ला र उधमसिंह नगर जिल्लाका केही भाग नदीसम्बद्ध जलाधारभित्र पर्दछन्। उत्तर प्रदेशतर्फ लखीमपुर खेरी जिल्लाको केही भूभाग पनि यही जलाधारमा समावेश हुन्छ।

जलाधार क्षेत्र

नेपालको पक्षमा पर्ने जलाधार पूर्ण रूपमा सुदूरपश्चिम प्रदेशको महाकाली अञ्चलमा अवस्थित छ। सो अञ्चलका चार जिल्ला—बैतडी जिल्ला (सदरमुकाम दशरथचन्द नगरपालिका), डडेल्धुरा जिल्ला (सदरमुकाम अमरगढी नगरपालिका), दार्चुला जिल्ला (सदरमुकाम खलङ्गा) र कञ्चनपुर जिल्ला (सदरमुकाम महेन्द्रनगर)—महाकाली नदी सम्वद्ध भौगोलिक र प्रशासनिक क्षेत्रका रूपमा सूचीकृत छन्। यी एकाइहरू नदीको जलाधार व्यवस्थापन र भौगोलिक सन्दर्भ बुझ्नका लागि आधार मानिन्छन्।

नामभेद र स्थानीय प्रचलन

यस नदीबारे स्रोतहरूमा माथिल्लो भागमा काली नदी भन्ने नाम प्रयोग भएको र तल्लो खण्डमा महाकाली नाम प्रचलित भएको उल्लेख छ। शारदा बाँधमाथिल्लो भागसम्म आइपुग्दा स्थानीयरूपमा शारदा नदी नाम ग्रहण गर्ने जानकारी दिइएको छ। यसरी एउटै बहावलाई भौगोलिक खण्डअनुसार विभिन्न नामले चिनिनु उक्त क्षेत्रको ऐतिहासिक र प्रशासनिक प्रयोगसँग सम्बन्धित रहेको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “महाकाली नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). महाकाली नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_133,
  title = {महाकाली नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}