अन्नपूर्ण

अन्नपूर्ण (अन्नपूर्ण प्रथम) उत्तर-मध्य नेपालको गण्डकी प्रदेशस्थित अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको प्रमुख शिखर हो। यसको उचाइ ८,०९१ मि. (२६,५४५ फिट) पुग्छ, जसले यसलाई विश्वको १०औँ अग्लो हिमालको सूचिमा राख्छ। आरोहणका दृष्टिले ठूला चुनौती, उच्च जोखिम र कठोर भौगोलिक बनोटका कारण यो शिखर विशेष रूपमा परिचित छ।

अवस्थिति र भौगोलिक सन्दर्भ

अन्नपूर्ण र यसको वरपरको भूभाग अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्रभित्र समेटिएको छ। करिब ७,६२९ वर्ग किमी फैलिएको यो संरक्षण क्षेत्र नेपालको पहिलो तथा सबैभन्दा ठूलो संरक्षित भूभागका रूपमा चिनिन्छ। हिमालको ढल्के क्षेत्रबाट बग्ने खोलाहरूले तल्लो उचाइका खेतबारी र गोठालोका चरनहरूमा सिंचाइ र पानी आपूर्ति गर्ने काम गर्छन्।

आरोहण इतिहास र कठिनाइ

सन् १९५० मा मौरिस हर्जोगको नेतृत्वमा आएको फ्रान्सेली टोलीले उत्तरतर्फको मार्ग समात्दै शिखरसम्म पुग्न सफल भयो। यो चढाइ ८,००० मिटरभन्दा माथिका हिमशिखरमध्ये पहिलो सफल आरोहणका रूपमा दर्ता भएको मानिन्छ। हिमपहिरो, अनियमित मौसम, र अत्यन्तै ठाडा तथा ‘कमिटेड’ मार्गहरूले यो शिखरको कठिनाइ बढाउँछन्; विशेषतः करिब ३,००० मि. उचाइको दक्षिणी भाग अत्यन्त चुनौतीपूर्ण मानिन्छ।

जोखिम, मृत्यु-दर र हालको प्रवृत्ति

धेरै वर्षसम्म अन्नपूर्ण प्रथमले प्रमुख आठ-हजारिए शिखरहरूमध्ये सबैभन्दा उच्च मृत्यु-दर बोकेको भनाइ प्रचलित रह्यो। पछिल्ला वर्षहरूमा सफल आरोहणको दरमा सुधार देखिएको छ। सन् २०१२ देखि २०२२ बीच मृत्यु-दर ३२% बाट घटेर २०% भन्दा कममा पुगेको तथ्याङ्क उल्लेख गरिएको छ। केटुका ‘हालका मृत्यु-दर अनुमान’सँग करिब २४% को सम्बन्ध रहेको दाबी पनि देखिन्छ; तर सो तुलना कसरी गरिएको हो भन्ने व्याख्या स्पष्ट छैन।

संरक्षण तथा पदयात्रा

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र विश्वस्तरका पदमार्गहरूको थलो हो, जहाँ अन्नपूर्ण आरक्ष र अन्नपूर्ण पदमार्ग जस्ता मार्गहरू अवस्थित छन्। यसले चढाइकर्तामात्र होइन, पदयात्रा रुचाउने आगन्तुकलाई पनि आकर्षित गर्छ। यद्यपि, मार्गहरूको जोखिम र मौसमका कारण पदयात्रीहरूसमेत प्रभावित हुने सम्भावना उच्च रहन्छ।

दुर्घटना र उल्लेखनीय घटनाहरू

सन् २०१४ तिर यस क्षेत्र नजिक परेको ठूलो हिमपात र छेउको धौलागिरी क्षेत्रमा देखिएको हिमपात शृङ्खलामा कम्तीमा ४३ जनाको ज्यान गएको उल्लेख पाइन्छ। यो घटना अन्नपूर्ण वरपर पदयात्रा तथा आरोहणसँग सम्बन्धित जोखिमको एउटा प्रतिनिधि उदाहरणका रूपमा उद्धृत गरिन्छ।

नाम, सांस्कृतिक अर्थ र जलस्रोत

अन्नपूर्ण नाम हिन्दु धर्ममा अन्न र पोषणकी देवी ‘अन्नपूर्णा’सँग जोडिन्छ, जसलाई त्यहाँ वास गर्ने मान्यता पनि छ। व्युत्पत्तिमा संस्कृतका ‘अन्न’ (खाना) र ‘पूर्ण’ (भरिएको) शब्दबाट नाम बनेको बताइन्छ, जसलाई अर्थमा “अनन्त खाना” जस्ता भावमा अनुवाद गर्न सकिन्छ। भिरालो भागबाट झर्ने खोला–नालाले तल्लो भेगका कृषि भूमि र चरनको पानीको आवश्यकता पूरा गर्न मद्दत गर्छन्।

सांख्यिक तथ्याङ्क

सन् २०२२ सम्म ३६५ जनाले शिखर चुमेका र ७२ जनाले आरोहण प्रयासमै ज्यान गुमाएका तथ्याङ्क उल्लेख गरिएका छन्। यी सङ्ख्याले चुनौती कायम रहे पनि पछिल्लो दशकमा जोखिम केही घटेको संकेत दिन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “अन्नपूर्ण।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). अन्नपूर्ण. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3

@misc{ne_121,
  title = {अन्नपूर्ण},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%AA%E0%A5%82%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A3}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}