गण्डकी नदी

गण्डकी नदी नेपालको एउटा मुख्य नदी हो, जसलाई देशको सबैभन्दा गहिरो नदी मानिन्छ। यसको लम्बाइ ३३८ कि.मी. र जलप्रवाह क्षेत्र २६,००० वर्ग कि.मी. रहेको बताइन्छ। नदी चितवनतर्फ पुगेपछि नाम परिवर्तन भई नारायणी नदी कहलिन्छ र दक्षिणतर्फ भारत प्रविष्ट भएपछि गण्डक नामले चिनिन्छ। समूचित जलाधार, सहायक नदीहरू तथा सीमाक्षेत्रमा यसको योगदान केन्द्रीय मानिन्छ।

नाम र क्षेत्रीय पहिचान

गण्डकी प्रणालीलाई चितवनतिर पुगेपछि प्रचलित रूपमा नारायणी भनिन्छ, र भारतीय भूभागमा प्रवेश गरेपछि गण्डक नाम प्रयोग गरिन्छ। केही सन्दर्भमा यसलाई ‘सप्तगण्डकी’ नामले पनि चिनाउने उल्लेख पाइन्छ। यिनै नामावली नदीको भौगोलिक खण्ड, सांस्कृतिक मान्यता र प्रशासनिक सीमासँग जोडिन्छ।

मार्ग र भौगोलिक फैलावट

देवघाट क्षेत्रमा कालीगण्डकी, सेतीगण्डकी, त्रिशूली, बुढीगण्डकी र मर्स्याङ्दी जस्ता धाराहरू मिसिएपछि तलतिरको बहावलाई नारायणी मानिन्छ। नदी चितवन र नवलपरासी बीच सीमाजस्तै बग्ने र लुम्बिनी तथा नारायणी अञ्चललाई छुट्याउने उल्लेख छ। नवलपरासीको त्रिवेणीबाट नदी दक्षिणतर्फ पड्कँदै भारत प्रवेश गर्छ र बिहार प्रदेश हुँदै दक्षिण–पूर्व दिशामा बहँदै जान्छ। भारतीय मैदानमा पुगेर यो बहाव अन्ततः गङ्गासँग पटना नजिक मिसिने भनिएको छ।

सहायक नदीहरू

गण्डकी नदीका प्रमुख सहायक धाराहरू हिमालीदेखि मध्यपहाडी भूपरिस्थितिबाट बग्दै मुख्य नदीमा मिसिन्छन्। स्रोतहरूमा निम्न सहायक नदीहरूको उल्लेखछ:

• कालीगण्डकी
• बुढीगण्डकी
• सेतीगण्डकी
• मादी
• दरौंदी
• मर्स्याङ्दी
• त्रिशूली

यी सहायकहरूले गण्डकीको बहाव, तटीय भू–आकृति तथा जलाधार क्षेत्र विस्तारमा निर्णायक भूमिका खेल्छन्।

जैविक विविधता र संरक्षण

यो नदीले चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको पश्चिमी सिमाना निर्धारण गर्ने कार्य पनि गर्छ, जसकारण निकुञ्जको जलसम्पदा तथा नदीय आवासीय प्रणालीसँग यसको सीधा सम्बन्ध छ। नदी तथा आसपासका धाराहरूमा मगर गोही र घडियाल गोहीजस्ता दुर्लभ कछुवाघाती सरिसृपको उपस्थिति देखिने उल्लेख पाइन्छ। नदीकिनारका दलदली भाग, मध्यम बहावका ठोक्किने मोड र बालुवाळा किनार यस्ता प्रजातिका लागि महत्त्वपूर्ण आवास मानिन्छन्।

बस्ती, पुल र स्थानीय पूर्वाधार

गण्डकी तथा यसको प्रमुख सहायक धाराहरू किनारैकिनार रहेका बस्तीहरूमा लोमान्थाङ, जोमसोम, बेनी, बाग्लुङ, कुश्मा, रिडी, देवघाट, नारायणघाट र त्रिवेणी समावेश गरिएका छन्। देवघाटधाम र भरतपुर नजिक बग्ने यो नदीमाथि नारायणघाट खण्डमा स्थायी पुल अवस्थित भएको उल्लेख छ। नदीले चितवन र नवलपरासीबीच भौगोलिक सीमांकनमा योगदान दिँदै आवागमन, किनार बसोबास र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने देखिन्छ।

ऊर्जा र जलविद्युत

गण्डकी नदी प्रणालीको किनार तथा सहायक धाराहरूमा स्थापना भएका जलविद्युत योजनामा त्रिशुली जलविद्युत, मर्स्याङ्दी जलविद्युत केन्द्र र कालीगण्डकी जलविद्युत आयोजना उल्लेखनीय छन्। कालीगण्डकी आयोजना नेपालका ठूला परियोजनामध्ये एक मानिन्छ। स्रोतहरूमा, यसबाट उत्पादित विद्युत सिधै बुटवल र मुलुकको मुख्य प्रसारण लाइनमा जोडिएको र केही विद्युत भारततर्फ समेत पठाइने उल्लेख भेटिन्छ। उक्त योजनाले मिर्मी र बेल्टारी क्षेत्रमा स्थानीय विकासमा सहयोग पुर्‍याएको, नयाँ बाटोघाटा तथा दर्पुक–बेल्टारी पुल निर्माणजस्ता कामले जनजीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको भनिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गण्डकी नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गण्डकी नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_128,
  title = {गण्डकी नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}