बलभद्र कुँवर

बलभद्र कुँवर (वि.सं. १८४५ माघ १७ – मृत्युमितिमा मतभेद) काभ्रेपलान्चोकका भमरकोटमा जन्मेका नेपाली सैनिक अधिकृत र नेपालका राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्। उनले देहरादून नजिकको नालापानीको युद्धमा गोरखाली दलको कमान्ड सम्हाले र अङ्ग्रेज फौजसँग कठोर प्रतिरोध गरे। नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको क्रममा प्रदर्शित साहसका कारण उनको पहिचान राष्ट्रीय स्तरमा स्थापित भयो।

प्रारम्भिक जीवन र वंश

उनको जन्म हालको काभ्रेपलान्चोक जिल्लास्थित पाँचखाल नगरपालिका–६, भमरकोटमा भयो। पिता चन्द्रवीर कुँवर (सुब्बा) र आमा अम्बिका देवीका कान्छा छोराका रूपमा जन्मिएका उनी, पितृपक्षका हजुरबुवा जयकृष्ण कुँवर हुन्। मातृपक्षका हजुरबुवा प्रसिद्ध सेनापति अमरसिंह थापा र मामा रणजोर थापा थिए। उनी कप्तान वीरभद्र कुँवरका भाइसमेत थिए।

सैनिक सेवाको जिम्मेवारी

बलभद्र नेपाली सेनामा (तत्कालीन गोरखाली सेना) सेवा गर्दै पुरानो गोरख गणका कप्तान बने। १८१४ अक्टोबर २२ मा लेफ्टिनेन्ट जनरल जिलेस्पी नेतृत्वको अङ्ग्रेज फौज दुन उपत्यका छिरेपछि, सो क्षेत्रको सुरक्षा बलभद्रको गणलाई तोकियो। उपत्यकाबाट झन्डै ८ किमी उत्तरतर्फको उचाइमा अवस्थित खलङ्गामा दुर्ग निर्माण गरी रक्षा व्यवस्था सुदृढ पारियो।

नालापानी र खलङ्गाको प्रतिरक्षा

देहरादून बाहिरको नालापानी मोर्चामा उनले करिब ६०० गोरखालीको नेतृत्व लिए। प्रतिपक्षीय फौज संख्या र साधनमा करिब ८ गुणा बलियो थियो। भीषण भिडन्तमा अङ्ग्रेज सेनाले ठूलो क्षति बेहोर्नुपर्‍यो र जिलेस्पीसहित धेरै सैनिक मारिए। अन्ततः नेपाली फौजले किल्ला छोड्नुपरे पनि, अङ्ग्रेज पक्षले बलभद्र र उनका सहयोद्धाको वीरताको कदर गरेको उल्लेख पाइन्छ। शत्रु पक्षले ‘सम्मानोपहार’ शिलालेख स्थापना गरी, प्रत्येक शवलाई दोसल्ला ओढी सम्मान गरेको भनाइ स्रोतहरूमा दर्ता छ।

युद्धपछिको प्रतिष्ठा

वि.सं. १८७१ देखि १८७२ को अवधिमा चलेको नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका घटनापछि बलभद्रको नाम देशभर परिचित बन्यो। नालापानी–खलङ्गाको प्रतिरक्षामा देखिएको संयम, नेतृत्व क्षमता र साहस उनको पहिचानको केन्द्रीय पक्ष रह्यो।

अन्तिम अभियान र मृत्यु

नेपालबाट बाहिरिएको पछिल्लो चरणमा उनी पञ्जाबका राजा रणजीत सिंहका निम्ति पेशावर क्षेत्रमा लडे। सोही क्रममा अफ्गानी फौजको तोप प्रहारबाट उनको मृत्यु भएको विवरण पाइन्छ। मृत्युमिति भने एकीन छैन। केही विवरणले इ.सं. १८२३ मार्च १४ (सो वर्षको पात्रो मिलाएर वि.सं. १८७९ चैत्र ३) देखाउँछन्, अर्को पत्राचारका आधारमा वि.सं. १८७६ चैत्र ३ उल्लेख हुन्छ। प्रारम्भिक अभिलेखमा वि.सं. १८७९ चैत्र २८ पनि दिइएको भेटिन्छ। भीमसेन थापाले लाहोर पठाएका व्यक्तिको पत्रमा “चैत ३ ... नौशेरा ... कप्तान बलभद्र कुँवर पर्या” भन्ने उल्लेख उद्धृत छ, तर ती मितिहरू आपसी मेल नखाने देखिन्छन्।

मान्यता र स्मरण

बलभद्र कुँवर नेपालका राष्ट्रिय विभूति सूचीमा पर्ने ऐतिहासिक पात्र हुन्। उनको स्मरणमा विभिन्न कृतिहरू बनेका छन्, जसमा रुपेश डङ्गोलद्वारा निर्मित हस्तचित्रको उल्लेख स्रोतहरूमा भेटिन्छ। उनको जीवनकथा नेपाली सैन्य परम्परा र नालापानी–खलङ्गाको प्रतिरक्षासँग गाँसिएको मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बलभद्र कुँवर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बलभद्र कुँवर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0

@misc{ne_172,
  title = {बलभद्र कुँवर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%B2%E0%A4%AD%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0_%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%81%E0%A4%B5%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}