क्षेत्री

क्षेत्री नेपालका खस मूलका क्षत्रिय समुदाय हुन्, जसलाई नेपालीमा छेत्री वा क्षेत्री भनेर सम्बोधन गरिन्छ। स्रोतका विवरणअनुसार यस समूहले ऐतिहासिकरूपमा शासन, सैन्य तथा प्रशासनिक कार्यमा प्रमुख उपस्थिति जनाएको देखिन्छ। बहुसंख्यक पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्ने यो समुदायको जनसांख्यिक हिस्सा करिब १६% भनिएको छ, यद्यपि समय वा गणनाको आधार खुलाइएको छैन। उनीहरू हिन्दू धर्म अंगिकार गर्छन् र पारिवारिक–समुदायिक स्तरमा मष्टो देवताको देवाली पूजापद्धति प्रचलित छ।

पहिचान र वर्गीकरण

क्षेत्री परम्परागत रूपमा खस सांस्कृतिक वंशसँग सम्बद्ध क्षत्रिय समूहका रूपमा परिचित छन्। नेपाली भाषिक अभ्यासमा खस समुदायभित्रका क्षत्रियलाई “छेत्री” वा “क्षत्री” जस्ता रूपले उच्चारण र लेखन गरिन्छ। नामावलीमा रहेका फरक–फरक बोलावट र हिज्जे स्थानीय परम्परा र भाषिक प्रभावका कारण प्रचलित देखिन्छन्।

उत्पत्ति र प्राचीन पृष्ठभूमि

समुदायको उद्गमबारे स्रोतले खस जातिसँग सम्बन्धित कथन प्रस्तुत गर्छ। खसहरूको प्राचीन राजनीतिक केन्द्र कर्णालीतिर रहेको व्याख्या पाइन्छ, जहाँ खस भाषिक परम्परा कायम थियो र मष्टो देवताको पूजा चलनमै रह्यो। सो प्राचीन संरचना खण्डित भएपछि त्यस वंशगत परम्पराका सन्तानहरूले क्रमशः आफूलाई क्षेत्री नामले पहिचान गर्न थालेको भनिएको छ।

बसोबास, भाषा र सामाजिक रूपान्तरण

क्षेत्रीको प्रमुख आवासीय भूभाग पहाड हो, जहाँ तिनीहरूको दैनिक संस्कृति र सामाजिक अभ्यास विकसित भएको देखिन्छ। मातृभाषा रूपमा नेपाली भाषा (खस/गोर्खाली) बोलिन्छ, जसको ऐतिहासिक सम्बन्ध खस भाषिक धारा सँग उल्लेख गरिएको छ। सहरी परिवेशमा अंग्रेजीप्रतिको आकर्षण बढेको टिप्पणी पनि पाइन्छ, जसले भाषिक छनोटमा नयाँ प्रवृत्ति देखाउँछ।

धर्म र देवपूजा

समुदायका अधिकांश सदस्य हिन्दू धर्म पालन गर्छन्। पारिवारिक तथा कुलपुस्तक परम्परामा मष्टो देवताको आराधना महत्त्वपूर्ण छ, जसलाई देवाली समारोहका रूपमा मनाइन्छ। यो पूजापद्धतिले स्थानीय देवता–सम्बन्धी श्रद्धा र सामुदायिक एकता दुवैलाई अभिव्यक्त गर्छ।

राज्य, सेना र प्रशासनमा भूमिका

क्षेत्री समूहलाई ऐतिहासिक रूपमा राज्यसञ्चालन, सैन्य सेवा र प्रशासनसँग जोडेर उल्लेख गरिएको छ। मध्यकालीन सन्दर्भमा गोरखाका खड्का राजाहरू, दरबारियामा बस्न्यात, थापा र पाँडे वंश, साथै राणा प्रधानमन्त्रीहरू क्षेत्रीसँग सम्बद्ध बताइएका छन्। नेपाली सेनाका उच्च तहमा क्षेत्रीहरूको उपस्थिति ठूलो रहेको उल्लेख भेटिन्छ, यद्यपि यथार्थाङ्क स्रोतमा खुलाइएको छैन। राणाकालीन सुदृढीकरणमा राणा वंश र जंग बहादुर राणा जस्ता व्यक्तित्वसमेत समुदायको ऐतिहासिक भूमिकासँग नजिक ठहरिन्छन्।

थर र उपसमूह

क्षेत्री थरहरू विविध छन् र जनसांख्यिक उपस्थिति पनि व्यापक बताइन्छ। स्रोतमा उदाहरणका रूपमा तलका थरहरू देखिन्छन्:

• ऐर/ऐरी, बस्नेत/बस्न्यात, बिष्ट/बिष्ट, बरुवाल, बानियाँ, बम
• बुढाथोकी/बुढा, बोहोरा, बोगटी, चन्द, चौहान, क्षेत्री/क्षेत्री
• डाँगी, धामी, घर्ती, भुजेल, कार्की, कटुवाल
• कठायत, कुँवर, खड्का, खाती, खत्री, कुड्माल
• महारा/महर, राणा, राउत/रावत, रावल, राया, रायमाझी
• रोका/रोकाया, समाल, सिजापति, सिंह, सिलवाल, साउँद/साउद/सावद
• थापा

खस–क्षत्रीय सन्दर्भमा क्षेत्रीका साथ ठकुरी पनि समावेश गरिने चलनको उल्लेख पाइन्छ, तर यहाँ सूची क्षेत्री थरहरूमा सीमित गरिएको छ।

उल्लेखनीय व्यक्तित्व

क्षेत्री समुदायका कतिपय व्यक्तिहरू शासन, युद्धकला, विचार तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा चिनिएका छन्। स्रोतमा देखिएका केही नामहरू:

• प्रशासन–राजनीति: भीमसेन थापा, अमरसिंह थापा, बलभद्र कुँवर, भक्ति थापा, कालु पाँडे, जंग बहादुर राणा, चन्द्र शमशेर, सूर्य बहादुर थापा, मदन भण्डारी
• साहित्य–विचार: डोरबहादुर विष्ट, डायमन शमशेर राणा, लील बहादुर क्षेत्री, दौलत विक्रम विष्ट
• चलचित्र–मिडिया: निश्चल बस्नेत, रेखा थापा, प्रियंका कार्की, दिलिप रायमाझी
• खेलकुद: दीपक बिष्ट, पारस खड्का, सुनिल क्षेत्री, भोला सिलवाल

यस्ता नामावली ऐतिहासिक प्रसङ्ग र सार्वजनिक पहिचानको दायरामा रहेका उदाहरण हुन्; विस्तृत सूची यहाँ समेटिएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “क्षेत्री।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). क्षेत्री. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80

@misc{ne_349,
  title = {क्षेत्री},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}