कालिकोट जिल्ला

कालिकोट जिल्ला नेपालकाे कर्णाली प्रदेशभित्र पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो, जसकाे सदरमुकाम मान्म रहेको छ। यस जिल्लाको क्षेत्रफल १,७४१ वर्ग किमी छ र वि.सं. २०७८ काे राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले १,४५,२९२ जनसंख्या दर्ता गरेको देखाउँछ। स्थानीय प्रशासन नौ तहमा संयोजित छ, जसमा तीन नगरपालिका र छवटा गाउँपालिका समावेश छन्।

भूस्थान र प्रशासनिक स्थिति

कालिकोट कर्णाली प्रदेशको मध्य–पश्चिम भागमा अवस्थित छ र प्रदेशीय संरचनाभित्र एक सञ्चालन इकाइका रूपमा कार्य गर्छ। सदरमुकाम मान्मबाट जिल्ला प्रशासनका कामकाज सम्हालिन्छ। क्षेत्रफलका हिसाबले जिल्ला १,७४१ वर्ग किमीमा फैलिएको छ, जसअनुसार सेवा–सुविधा र स्थानीय शासनका गतिविधि विभिन्न वडामा विभाजन गरी प्रवाह गरिएको छ।

इतिहास र नामाकरण

स्थानीय कागजात र मौखिक परम्परामा, यो भूभाग पहिले ‘तिब्रीकोट’ नामले चिनिन्थ्यो। वि.सं. २०३२/८/२६ मा ‘कालिकोट’ नाम आधिकारिक रूपमा कायम गरिएको र वि.सं. २०३४ मा सरकारी कार्यालयहरू औपचारिक रूपमा स्थापनामा आए। नामाकरणबारे विभिन्न भनाइ पाइन्छन्; एक धारणा अनुसार मुग्राहाँको कालिका गाउँस्थित कालीका देवीको मन्दिरसँग जोडिएर ‘कालिकोट’ नाम रूढ भयो। अर्को आख्यानमा गुरु गोरक्षनाथ र देवीबीचको प्रसङ्ग, ज्वालामुखी स्वरूप, र कैलास पर्वतबाट दक्षिणतर्फ तपस्याको कथा उल्लेख छ; वि.सं. २०२७ मा योगिराज रामनाथ अघोरीले सो प्रसङ्ग उठाएको भनाइ पनि भेटिन्छ। यी विवरणहरू परम्परागत व्याख्या भएकोले स्रोतहरूमा मतभेद छ।

जनसाङ्ख्यिकी

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार जिल्लाको जनसंख्या १,४५,२९२ थियो; यद्यपि केही तालिकामा १,४४,९१७ पनि उल्लेख भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद देखिन्छ। पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका ११.४३% छन्। साक्षरता दर ७२.७२% दर्ता भएको छ र लिङ्ग अनुपात १,००० पुरुषमा १,०११ महिला रहेका छन्। नगरपालिका क्षेत्रमा ५५,८९६ अर्थात् ३८.४७% बासिन्दा बसोबास गर्छन्। जातीय संरचनामा खस समुदायको धेरै उपस्थिति (करिब ९८%) देखिन्छ, जसमा खस दलित करिब २८% छन्; पहाडी जनजाति, मुख्यतः मगर, करिब १% मात्र छन्।

भाषा र धर्म

पहिलो भाषाका रूपमा ७३.२४% ले नेपाली भाषा बोल्छन् र २६.१७% ले खसलाइ आफ्नो मातृभाषा बताएका छन्। स्रोतानुसार खस कर्णाली क्षेत्रमा प्रचलित नेपालीको उपभाषिक रूपमा उल्लेख गरिएको छ। धार्मिक मान्यतामा हिन्दु धर्म प्रमुख रहँदै ९९.७९% जनसंख्या हिन्दु रहेको जनाइन्छ।

प्रशासनिक विभाजन

जिल्ला नौ स्थानीय तहमा व्यवस्थित छ। यसमा तीन नगरपालिका र छ गाउँपालिका समावेश छन्, जसका केन्द्र र वडा संख्या तल प्रस्तुत छन्।

• खाँडाचक्र नगरपालिका — केन्द्र मान्म; वडा संख्या ११।
• रास्कोट नगरपालिका — केन्द्र स्युना; वडा संख्या ९।
• तिलागुफा नगरपालिका — केन्द्र जुविथा; वडा संख्या ११।
• पचालझरना गाउँपालिका — केन्द्र राम्नाकोट; वडा संख्या ९।
• सान्नी त्रिवेणी गाउँपालिका — केन्द्र मेहलमुडी; वडा संख्या ९।
• नरहरिनाथ गाउँपालिका — केन्द्र कुमालगाउँ; वडा संख्या ९।
• शुभकालिका गाउँपालिका — केन्द्र सुकाटियाँ; वडा संख्या ८।
• महावै गाउँपालिका — केन्द्र ओदानकु; वडा संख्या ७।
• पलाँता गाउँपालिका — केन्द्र रानीविसौना; वडा संख्या ९।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “कालिकोट जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). कालिकोट जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_88,
  title = {कालिकोट जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}