नयाँ र अद्यावधिक लेखहरू
भर्खरै थपिएका वा अद्यावधिक गरिएका लेख, पछिल्लो मिति अनुसार।
-
शेर्पा जाति
शेर्पा जाति नेपालका उच्च हिमाली भेग र तिब्बत आसपास बसोबास गर्ने एक प्रमुख समुदाय हो। पूर्वी तिब्बतबाट १८–१९ औँ शताब्दीबीच सोलुखुम्बु जिल्ला तर्फको आव्रजन, भोट-बर्मेली परिवारको शेर्पा भाषा, र तिब्बती बौद्ध परम्परा—विशेषतः ञिङ्मा—यस समुदायका पहिचानका आधार हुन्।…
-
लिम्बू जाति
लिम्बू (याक्थुङ/सुब्बा) पूर्वी नेपाल केन्द्रित किराँत समुदाय हो, जसको मातृभाषा लिम्बू भाषा र आधारग्रन्थ मुन्धुम मानिन्छ। ‘लिम्बू’ शब्दको अर्थ धनु–वाणसँग जोडिन्छ। परम्परागत मातृभूमि लिम्बुवानमा आजका ताप्लेजुङदेखि मोरङसम्मका जिल्ला पर्छन्, र समुदाय सिक्किम,…
-
राई जाति
राई जाति पूर्वी नेपालका किराँत समुदायभित्र पर्ने एक आदिवासी जनसमूह हो, जसका पुर्खाप्रति परुहाङ र सुम्निमाको आस्था पाइन्छ। यिनीहरूलाई खम्बु, जिमिदार वा जिमी नामले पनि चिनिन्छ। बहु-थर र बहुभाषी संरचनामा व्यवस्थित राई समाज साकेला (उँभौली–उधौली) प्रमुख पर्वका साथ…
-
गुरुङ जाति
गुरुङ जाति (तमु) नेपालका पश्चिमी पहाडी भेगमा बसोबास गर्ने स्वदेशी समुदाय हो। मुख्य बस्ती गण्डकी अञ्चलका जिल्लामा केन्द्रित छन् र गुरुङ भाषा भोट–बर्मेली परिवारअन्तर्गत पर्दछ। लोकपरम्परा, चाडपर्व, वैवाहिक चलन र सामाजिक संस्थाले यो समुदायको सांस्कृतिक पहिचानलाई…
-
मगर जाति
मगर जाति नेपालका मध्य पहाडी भेगमा बसोबास गर्ने एक मूलबासी जनसमूह हो, जसको सांस्कृतिक पहिचान प्रकृतिपूजक परम्परा, आफ्नै भाषा–बोली र विशिष्ट सामाजिक संरचनामा आधारित छ। जनगणनाले यस समुदायलाई जनसंख्याका आधारमा ठूलो समूहमध्ये एक ठान्छ, र ऐतिहासिक रूपमा नेपाल…
-
तामाङ जाति
तामाङ जाति नेपालको मध्यपहाडी क्षेत्र र पूर्वोत्तर भारतमा दीर्घकालदेखि बसोबास गर्ने मूलवासी समुदाय हो। मातृभाषा तामाङ भाषा बोल्ने यो समूहको भाषा चिनी–तिब्बती महापरिवारको भोट–बर्मेली शाखामा पर्छ। वि.सं. २०७८ को नेपाल जनगणनाअनुसार तामाङ जनसंख्या १६,३९,०५०…
-
नेवार जाति
नेवार वा नेवाः नेपालका काठमाडौं उपत्यका र आसपास क्षेत्रका ऐतिहासिक बासिन्दा हुन्, जसले उपत्यकाको सहरी सभ्यता, कला र व्यापारिक परम्पराको निर्माणमा निर्णायक भूमिका खेलेका मानिन्छ। तिनीहरू मिश्रित इन्डो-आर्य र तिब्बती-बर्मेली उद्गमका समुदाय हुन्, र सामुदायिक…
-
मिथिला कला
मिथिला कला मैथिली भाषाभाषी समुदायमा विकसित लोक–चित्रकला परम्परा हो, जसको प्रमुख अभ्यास नेपालको मधेसस्थित धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा र सप्तरीमा देखिन्छ। यसमा प्रकृति र आध्यात्मिक प्रतीकहरूको चित्रण, कोहवर जस्ता अनुष्ठानिक सन्दर्भमा प्रयोग, र परम्परागत…
-
नेपालको मूर्तिकला
नेपालको मूर्तिकला साना धार्मिक आकृतिहरू र काँसा/ताम्र मिश्रधातुका कलाकृतिका कारण विशेष चिनिन्छ। नेवार शिल्पीहरूले दीर्घकालसम्म भारत र तिब्बततर्फ निर्यात हुने मूर्तिहरू बनाए। हिन्दू धर्म र बौद्ध धर्मका प्रतिमाशास्त्रमा आधारित यो कला गुप्त साम्राज्य र पाल…
-
अरनिको
अरनिको (सन् १२४४/१२४५–१३०६) नेपालको पाटनमा जन्मिएका, वास्तुकला र मूर्तिकलाका प्रखर कलाकार तथा राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्। राजा अभय मल्लको समयमा उनी चीन पुगे र त्यहाँ प्यागोडा शैलीको स्वेत चैत्य निर्माणलगायत कृतिले प्रतिष्ठा कमाए। नेपाली शिल्प परम्परालाई…
-
थान्का
थान्का तामाङ, शेर्पा र गुरुङ समुदायसहित तिब्बती परम्परामा विकसित बौद्ध चित्रकला हो, जसको सूती क्यानभासमा विशेष तयारीपछि चित्र बनाइन्छ। नेवारी पौभा परम्परासँग सामीप्य देखिने यो कलाले बौद्ध दर्शन शिक्षा र प्रसारमा भूमिका खेलेको मानिन्छ, र इतिहासतः पाँचौं…
-
कुमार बस्नेत
कुमार बस्नेत नेपालका लोकगायन र लोकगीत सिर्जनामा चिनिएका गायक हुन्। ‘छोरी भन्दा आमा तरुनी’, ‘लैबरी लै’ र ‘डल्ली मगरनी हो’ उनका चर्चित धुनहरू हुन्। उनका गीतहरूले सामाजिक विकृति, विसङ्गति र कुसंस्कारबारे सन्देश जनतामा पु¥याउने विशेषता बोकेका छन्। जन्म…
-
नातिकाजी
नातिकाजी (जन्म ११ पौष १९८२ – निधन १६ कार्तिक २०६०) नेपाली आधुनिक सङ्गीतका प्रमुख गायक तथा वरिष्ठ संगीतकार हुन्। रेडियो नेपालको आरम्भिक युगदेखि स्थापित स्वर र धुनमार्फत उनले मौलिक शैली निर्माणमा प्रभाव पारे। ‘नेपाली हामी रहौँला कहाँ’ जस्ता चर्चित गीतदेखि…
-
गोपाल योञ्जन
गोपाल योञ्जन (२६ अगस्ट १९४३–२० मे १९९७) भारतीय मूलका, नेपाली भाषाका गीतकार, गायक र सङ्गीतकार थिए। देशप्रेम विषयक नेपाली गीत, स्वरको बहुविधता, र व्यावसायिक रूपमा स्थापित हुने प्रारम्भिक पुस्ताका प्रतिनिधि रूपमा उनी विशेष पहिचानमा रहँदै, उनका रचनाहरू नेपाली…
-
अरुणा लामा
अरुणा लामा नेपाली भाषाका लोकप्रिय गायिका हुन्, जसलाई “पहाडको नाइटिंगेल” को उपाधि दिइएको पाइन्छ। सेप्टेम्बर ९, १९४५ मा दार्जिलिङ क्षेत्रमा जन्मिएकी उनले १९६१ देखि रेकर्डिङ यात्रा सुरु गरिन् र सयौँ गीत गाइन्। माइतीघर, परालको आगो र कान्छी जस्ता चलचित्रका गीतसमेत…
-
तारादेवी
तारादेवी प्रसिद्ध नेपाली गायिका हुन्, जसलाई ‘नेपालको कोकिला’ भनेर मानिन्छ। उनले जीवनभरि ४ हजारभन्दा बढी नेपाली गीत रेकर्ड गरेकी थिइन्, जसका विषयवस्तु प्रायः देशप्रेम र प्रेमसम्बन्धी भावनासँग जोडिएका थिए। दीर्घ साधनाबाट स्थापित कृतित्वका कारण उनले थुप्रै उच्च…
-
अम्बर गुरुङ
अम्बर गुरुङ नेपाली संगीतका अग्रणी स्रष्टा र राष्ट्रगान ‘सयौं थुंगा फूलका हामी’ का धुनकार हुन्। वि.सं. १९९४–२०७३ बीच सक्रिय रहँदा उनले सयौँ गीत, नाटक, चलचित्र र वृतचित्रका लागि धुन र व्यवस्था गरेर नेपाली सांगीतिक जगतलाई दीर्घकालीन योगदान पुर्याए।
-
नेपाली सङ्गीत
नेपाली सङ्गीत गाइने, बजाइने र नाचिने कलाहरूको संयुक्त अभिव्यक्ति हो, जसको मूल स्रोत लोकपरम्परा मानिन्छ। नेपालमा यसको प्रमुख धार तीनवटा छन्—लोकसङ्गीत, सुगम सङ्गीत र शास्त्रीय सङ्गीत—जसले विभिन्न समुदाय, भौगोलिक क्षेत्र र काव्यिक शैलीसँग जोडिँदै आधुनिकता र…
-
नेपाली चलचित्र
नेपाली चलचित्र नेपाली भाषामा निर्माण तथा प्रदर्शन हुने राष्ट्रिय चलचित्र उद्योगको सामूहिक संकेत हो। यसको केन्द्र काठमाडौँ मानिन्छ र नियमन तथा प्रवर्द्धनमा नेपाल चलचित्र विकास बोर्ड संलग्न छ। इतिहास ढिलो शुरू भए पनि उद्योगले प्रविधि, शैली र बजारमा रूपान्तरण…
-
धान नाच
धान नाच पूर्वी नेपालका लिम्बू (याक्थुङ) समुदायको प्रमुख लोकनृत्य हो, जसलाई लिम्बू भाषामा यालाङ वा यालक्मा भनिन्छ। यसको उद्भव नेपालको लिम्बुवान क्षेत्रमा मानिन्छ र गीतात्मक ‘पालाम’सँग नाचिन्छ। नेपाल बाहेक दार्जिलिङ, कालिम्पोङ र सिक्किमका लिम्बूले पनि प्रदर्शन…
-
लाखे नाच
लाखे नाच नेवार समुदायको मुखुण्डोधारी परम्परागत नृत्य हो, जसका प्रदर्शनहरू गुँला र इन्द्र जात्रा जस्ता पर्वमा देखिन्छन्। राक्षसी रूप, धार्मिक मिथक र स्थानीय बाजागाजासँग यो नाच जोडिएको छ। उपत्यकाका विभिन्न बस्ती—विशेषतः भक्तपुर र वरिपरिका सहरी केन्द्रहरू—तथा…
-
मारुनी नाच
मारुनी नाच नेपालमा विकसित परम्परागत लोकनृत्य हो, जसमा कलिला केटाहरूलाई महिलाको भेषमा सिँगारी “मारुनी” बनाएर मादलको तालमा नचाइन्छ। मगर समुदायसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको यो परम्परा अहिले विभिन्न स्थान र समुदायमा फैलिएको छ, जसका गीतहरू प्रायः रामायण–महाभारतका…
-
झ्याउरे नाच
झ्याउरे नाच नेपालका परम्परागत नृत्यमध्ये परिचित विधा हो, जसको ख्याति विशेषतः गण्डकी अञ्चलमा उल्लेखनीय मानिन्छ। यो नाच पश्चिम नेपालका गुरुङ समुदायका युवतीहरूले एक्लै वा समूहबद्ध गरी प्रस्तुत गर्छन्, र यससँग गाइने गीतहरू प्रेम र स्नेहका भावले ओतप्रोत हुन्छन्।
-
देउडा गीत
देउडा गीत सुदूर तथा मध्य पश्चिम नेपालमा प्रचलित समूह-आधारित लोकगायन र नृत्य हो। यसलाई देउडा भाका, लोक डेउडा तथा पहिलेदेखि न्याउल्या नामले पनि चिन्ने गरिएको पाइन्छ। पश्चिमेली बोली र खस भाषाका आधारमा सिर्जित यी भाकाहरू चाड–बाड, मेला र सामुदायिक पर्वहरूमा गोलो…
