देउडा गीत

देउडा गीत सुदूर तथा मध्य पश्चिम भेगमा जरा गाडेको सामूहिक लोकगायन–नृत्य परम्परा हो, जसले पश्चिम नेपालको सांस्कृतिक पहिचानलाई विशेष रङ दिएको छ। यस शैलीलाई देउडा भाका, लोक डेउडा र कतिपय सन्दर्भमा पहिल्यै प्रचलित न्याउल्या नामले समेत सम्बोधन गरिन्छ। प्रस्तुतिका बेला गायक–नर्तकहरू घेरा बनाएर, डेढ पैतालो चाल मिलाउँदै, दुई पक्षबीच सवाल–जवाफ शैलीमा लयबद्ध रूपमा उभिन्छन्।

ठाडी भाका

ठाडी भाकामा लामै स्वर तान्ने शैली प्रधान हुन्छ। गोठालोपन र एकान्त वातावरणसँग यसको सम्बन्ध देखिन्छ, र परम्परागत रूपमा बाजागाजा बिना गाइन्छ। दुल्लु क्षेत्रको ठाडी भाका चर्चित मानिन्छ, यद्यपि पछिल्ला वर्षहरूमा बाँसुरी र हार्मोनियम प्रयोग गर्ने प्रचलन पनि देखिन थालेको उल्लेख पाइन्छ।

हुड्क्यौली (हुड्के नाच)

हुड्क्यौलीमा हुड्काको ताल प्रमुख हुन्छ र पुराना युद्धगाथाजस्ता आख्यानहरू मिसिन सक्छन्। प्रस्तुतिमा दुई पक्ष हुन्छन्—नाच्ने "हुड्के" र गाउने/बजाउने "रागिला/स्वरे"। यो भाका विशेष गरी बैतडी–दार्चुला क्षेत्र तथा अछामतिर ख्यात छ, र भारतको उत्तराखण्डतिर पनि चलन रहेको भनिएको छ।

धमारी

धमारीमा सहभागीहरू वृत बनाएर दुई समूहमार्फत एकै तालमा हात–खुट्टा घुमाउँदै गाइन्छ। न्वारनजस्ता संस्कार र देवस्थलमा यसको उपयोग हुने उल्लेख छ। बैतडी, दैलेख, कालिकोट, डोटी र अछामतिर प्रचलन देखिन्छ।

झोडा

झोडा र धमारीमध्ये शैलीगत समानता भए पनि ताल र भाषिक विन्यासमा भिन्नता हुन्छ। दुवैमा सामूहिक वृत–नृत्य र एकापसको प्रत्युत्तरमुखी गायन आधारभूत अवयवका रूपमा रहन्छन्।

इतिहास र प्रसार

पश्चिम नेपालको सांस्कृतिक इतिहाससँग देउडाको विकास गाँसिएको छ। स्रोतहरूमा खस शासनपरम्परादेखि खस साम्राज्य र सिञ्जा उपत्यकाको स्मरण हुँदै त्रिशूली नदी पारिसम्म भाषिक–सांस्कृतिक प्रभाव पुगेको विवरण भेटिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको भाषिक प्रयोगदेखि भानुभक्त आचार्यको आरम्भिक श्लोकहरूमासमेत पश्चिमेली बोलीको छाप देखिने भनाइ उद्धृत गरिन्छ।

न्याउल्या/देउडाका लिखित सङ्कलन र बहसमा योगी नरहरिनाथद्वारा वि.सं. २०११ मा गरिएको उल्लेख, र २०७२ मा दाङमा सम्पन्न सम्मेलनमा कुमाउ–गढवालदेखि महाकालीसम्मका न्याउल्या भाकाबारे कार्यपत्र प्रस्तुत गरिएको प्रसङ्ग उल्लेख्य छ। आधुनिक माध्यमबाट "देउडा" नाम व्यापक बन्ने प्रक्रियामा धर्मराज थापाको वि.सं. २०१५/१६ फागुनतिरको पश्चिम–भ्रमण र त्यसपछिको रेडियो नेपाल प्रसारण निर्णायक ठहरिएको भनाइ पनि स्रोतमा पाइन्छ। कतिपय सञ्चार माध्यमहरूले पश्चिम पहाडका विभिन्न भाकालाई समष्टिगत रूपमा देउडा नामले बोलाउने गरेको टिप्पणी समेत राखिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “देउडा गीत।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE_%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). देउडा गीत. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE_%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4

@misc{ne_317,
  title = {देउडा गीत},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%89%E0%A4%A1%E0%A4%BE_%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}