डोटी जिल्ला

डोटी जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशमा पर्ने एक जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र सिलगढी हो। यसले २,०२५ वर्ग किमि भूभाग समेट्छ र उत्तरका उचाइला भागदेखि दक्षिणका चुरेसम्म फैलिएको छ। पूर्व, पश्चिम, उत्तर र दक्षिणतर्फका छिमेकी जिल्ला संगै यसको भूसीमा र सांस्कृतिक सन्दर्भ छुट्टिने गर्छ।

स्थान र सीमाना

यो जिल्ला सुदूरपश्चिम प्रदेशको केन्द्रीय भागतिर अवस्थित छ। पूर्व सीमामा अछाम जिल्ला र सुर्खेत जिल्ला, पश्चिमतर्फ डडेल्धुरा जिल्ला र बैतडी जिल्ला पर्दछन्। उत्तरी छेउमा बझाङ जिल्ला र दक्षिणतर्फ कैलाली जिल्ला तथा कञ्चनपुर जिल्ला समेत जोडिन्छन्। यस्ता भौगोलिक छिमेकीका कारण डोटीको पहाडीदेखि तराई किनारसम्मको आवागमन र आदानप्रदान दीर्घकालदेखि सक्रिय रहँदै आएको देखिन्छ।

ऐतिहासिक परिवृत्ति

बाइसे–चौबिसे व्यवस्थाभन्दा पर फैलिएको रैका वा डोटी राज्य प्राचीनकालमा ठूलो र प्रभावशाली मानिन्थ्यो। स्रोतहरूमा यस राज्यको सीमारेखा पूर्वतिर कर्णाली नदीदेखि पश्चिमतिर रामगंगा नदी (कुमाउँ) सम्म र उत्तरतिर ठाकुरजीदेखि दक्षिणतिर तराईसम्म फैलिएको उल्लेख भेटिन्छ। डोटी क्षेत्रमा दुई वंशीय शासकीय परम्परा देखिन्छ, जसमा कत्युरी राजवंश र जुम्लाका नागराज वंशका रैका राजाहरू समावेश मानिएका छन्।

कत्युरी शासक सुभिक्षराज (सन् १०४५–१०६५) डोटी मात्र होइन अल्मोरा र गढवालसम्म शासन गरेको भनाइ पाइन्छ। पछि बि.सं. १४२० आसपासको युद्धपछि कत्युरी वंशीय वंशधरहरू पराजित भई डोटी बि.सं. १४४१ पश्चात रैका शासकको राज्यरूपमा परिचित रह्यो। स्थानीय रूपमा राजालाई ‘रैकाज्यू’ उपाधि प्रयोग गरिएको उल्लेख छ, जसलाई महाराजाधिराज सरहको मानार्थ मानिएको थियो भन्ने व्याख्या पाइन्छ। रैका राजा दीपशाहीको समयसम्म आइपुग्दा कप्तान रणवीर खत्रीको नेतृत्वको नेपाली फौजले आक्रमण गरी बि.सं. १८४७ मा डोटी विशाल नेपाल राष्ट्रमा समावेश भएको भनाइ छ। राणा शासनका वर्षहरूमा ‘डोटी गौंडा’ प्रशासनिक केन्द्रका रूपमा मानिँदै अछाम जिल्ला, बाजुरा जिल्ला, बझाङ जिल्ला, जुम्ला जिल्ला र बैतडी जिल्ला क्षेत्रमाथि नियन्त्रण गरेको विवरण भेटिन्छ।

भूगोल र भू-आकृति

डोटीको भू–बनोट अत्यन्त विविध छ। करिब ३०० मिटरको तल्लो उचाइदेखि करिब ४,००० मिटरको उच्च भागसम्म उकास पाइएको हो, यद्यपि ठूलो भूभाग ३०० देखि २,००० मिटरबीच पर्छ। उत्तरतिर हिमाली उकास र दक्षिणतिर चुरे पर्वतशृङ्खलाका डाँडा, मध्यभागमा मध्यम पहाड प्रमुख रूपमा विकसित छन्।

उच्च पहाडी भेगमा ख्यातिप्राप्त खर्पन र लेकहरू जस्तै खप्तड लेक, सकार लेक, महाभारत लेक र गोलेदेउ लेक जस्ता क्षेत्रहरू समेटिन्छन्। नदी थलो नजिक अर्ध–उष्ण हावापानी पाइने समथर फाँटहरू पनि छन्, जसमा दिपायल, वानेडुग्रीसैन र नारीदाङ भन्ने बस्तीहरू उल्लेख्य मानिन्छन्।

हावापानी र वर्षा

असमान उचाइ र धरातलीय भिन्नताका कारण डोटीमा जलवायु निकै फरक–फरक छ। करिब ६० प्रतिशत भूभाग समशितोष्ण, १७ प्रतिशत अर्द्धउष्ण र २३ प्रतिशत शीत प्रदेशमा पर्ने भनाइ स्रोतमा देखिन्छ। १९७६–८६ को अवधिभित्रको सिलगढी मौसम स्टेशनका अभिलेखअनुसार वार्षिक औसत वर्षा १,३४७ मिमि मापन भएको हो।

वर्षाको वितरण एकनास छैन; हिउँद याममा कम रेखिन्छ भने करिब ७० प्रतिशत पानी असार–भदौ (जुन–सेप्टेम्बर)तिर केन्द्रित हुन्छ। उष्णतालाई हेर्दा सोही स्टेशनमा अधिकतम ३६.३ डिग्री सेल्सियस (मे १९९७) र न्यूनतम २.९ डिग्री सेल्सियस (जनवरी १९८५) दर्ता भएको विवरण भेटिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा ९ वटा स्थानीय तह छन्, जसमा २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका समेटिन्छन्। नगर र गाउँपालिकाहरू यसप्रकार छन्:

• नगरपालिका: दिपायल सिलगढी नगरपालिका, शिखर नगरपालिका
• गाउँपालिका: जोरायल गाउँपालिका, बडीकेदार गाउँपालिका, बोगटान फुड्सिल गाउँपालिका, के.आई.सिंह गाउँपालिका, सायल गाउँपालिका, आदर्श गाउँपालिका, पूर्वीचौकी गाउँपालिका

यी तहहरू साविकका गाविसहरू एकीकृत गरी गठन गरिएका हुन्, र स्थानीय प्रशासन, सेवा प्रवाह तथा आधारभूत पूर्वाधार व्यवस्थापनका लागि जिम्मेवार छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “डोटी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). डोटी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_94,
  title = {डोटी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%9F%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}