राई जाति

राई जाति किराँत परम्पराभित्र समेटिने, पूर्वी नेपालमा मूलतः बसोबास गर्ने एक आदिवासी समुदाय हो। समुदायको आरम्भीय आस्थामा परुहाङ र सुम्निमालाई आदि–पुर्खाका रूपमा मानिन्छ। राईहरूलाई प्रचलित रूपमा खम्बु तथा जिमिदार/जिमी भनिन्छ, र थर–उपथरद्वारा सूक्ष्म पहिचान गरिएको छ। साकेला (उँभौली–उधौली) उनीहरूको मुख्य सामुदायिक पर्व हो।

उत्पत्ति र पहिचान

राईहरूलाई किराँत सांस्कृतिक वंशसँग जोडिँदै आएको पाइन्छ। परम्परागत कथनानुसार सामुदायिक मूल–आस्था परुहाङ–सुम्निमासँग सम्बन्धित छ। नामकरणमा ‘राई’का अतिरिक्त खम्बु, जिमिदार र जिमी समकक्ष नामका रूपमा चलनमा छन्। भाषिक रूपमा करिब छत्तीस बोली अस्तित्वमा रहेको भनाइ छ, यद्यपि दैनिक संचारमा नौ–बीसभन्दा कम, करिब उनन्तिस भाषा मात्रै सशक्त रूपमा प्रयोगमा देखिन्छन्। बाँकी बोलीहरू लोपोन्मुख अवस्थामा रहेको जनश्रुति छ।

भौगोलिक वितरण

राईहरूको मूल थलो पूर्व पहाडी क्षेत्रमा केन्द्रित छ। खोटाङ, भोजपुर, सोलुखुम्बु, उदयपुर, सङ्खुवासभा र धनकुटा प्रमुख बसोबास क्षेत्र मानिन्छन्। त्यसैगरी तराई तथा पहाडका अन्य भागमा पनि ठूलो उपस्थिति छ, विशेषतः मोरङ, सुनसरी, इलाम, झापा र मकवानपुर जिल्लामा उल्लेख्य संख्यामा बसोबास हुने भनाइ छ। नेपाल बाहिर भारतको सिक्किम तथा दार्जिलिङ–पश्चिम बङ्गाल क्षेत्रमा पनि घनत्वका साथ बसोबास पाइन्छ; कालिम्पोङ आसपासमा समेत उपस्थिति उल्लेख गरिएको छ।

जनसांख्यिक विवरण

वि.सं. २०४८ को जनगणनामा राई जनसंख्या ५,२५,५५१ उल्लेख छ, जसमा पुरुष २,५८,९२२ र महिला २,६६,६२९ रहेका थिए। वि.सं. २०५८ को गणनामा यो संख्या ६,५२,१५४ पुगेको उल्लेख गरिएको छ। स्रोतहरूमा यति मात्र तथ्याङ्क दिइएकाले पछिल्ला वर्षका विवरण यहाँ समावेश भएको छैन।

सामाजिक संरचना र थर

राई समाज थर, उपथर र पाछाहरूमा बाँडिएको छ। प्रमुख थरमा आठपहरिया, बान्तवा, बाहिङ, बायुङ, चाम्लिङ, छिलिङ, जेरुङ, कुलुङ, खालिङ, थुलुङ, लोहोरुङ, याम्फु, मेवाहाङ, नेवाहाङ, नाछिरिङ, वाम्बुले, दुमी, साम्पाङ, कोयु, पुमा, तिलुङ, लुङखिम, फाङदुवाली, दुंगमाली, देवास, मुगाली आदि समावेश मानिन्छन्।

आवास, खाद्य र पोशाक

पहाडी बस्तीमा परम्परागत घर ढुंगामाटोका हुने, दुई तला साधारण रूपमा प्रचलित र छाना प्रायः खरले छोपिएको देखिन्छ। घरका ढोकामा पूर्वतर्फ र दक्षिणतर्फ छुट्टाछुट्टै प्रवेश राख्ने चलन वर्णित छ, भित्तामा गेरु र कमेरोले लिप्ने परम्परा उल्लेख छ। पशुपालनमा सुँगुर प्रमुख मानिन्छ र त्यसको मासु विशेष रुचाइन्छ; केही थरहरू (जस्तै साम्पाङ, बान्तवा आदिमा) बाख्रा/खसीको मासु निषेध हुने मान्यता भेटिन्छ। खाद्यबालीमा मकै, कोदो, गहुँ प्रमुख हुन्। पहिरनमा अल्लो–पातबाट तैयार गरिने खस्रो धागाको लुगा ऐतिहासिक रूपमा उपयोग हुने उल्लेख छ, र महिलाले मुगा–माला, चाँदीका मोहरका माला तथा सुनका गहना लगाउने परम्परा रहेको पाइन्छ।

संस्कृति, पर्व र खेलकुद

गीत, नृत्य र वाद्यवादनप्रति समुदायको रुचि प्रखर छ। साकेला उनीहरूको महान पर्व मानिन्छ, जसलाई उँभौली र उधौली चक्रसँग जोडेर १०–१५ दिन सामूहिक नृत्य (साकेला शिली) गरी मनाइन्छ। साथै ओमाडाक, बिसू र धुले पूजामा समूहगत रूपमा धनुकाँडबाट तीर हान्ने खेल हुन्छ। तीर खेल्दा सहभागीहरू चोखो पोशाकमा सुसज्जित हुन्छन् र कतिपय ठाममा युवतीहरूले आफ्नै हार तारोका रूपमा अर्पण गर्ने चलन छ। जित्ने पक्षले त्यो हार साथमा लैजान पाउँछ, र पछि सम्बन्धित युवतीले एक मुरी दुई पाथी चामल, गाग्रीभरि जाँड–रक्सी, एउटा सुँगुर र ७ रुपैयाँ दाम चढाएर मामामार्फत फिर्ता लिने रीति बताइन्छ।

विश्वदृष्टि र अनुष्ठान

समुदायमा अदृश्य शक्तिप्रति आस्था पाइन्छ। ‘सिये’ नामक आत्मा चुल्हो, अगेनो र शव गाडिने स्थानमा बस्छ भन्ने विश्वास छ। सियेको प्रभावले टाउको दुख्ने र वान्ताजस्ता लक्षण देखिने भनिन्छ, जसको निवारणका लागि ‘टाङ ची’ नामक क्रिया—कपाल समातेर झड्का दिने—गर्नु उपयुक्त ठानिन्छ। शारीरिक विकृति नआओस् भन्ने कामनाले ‘नागी’ पूजा गर्ने परम्परा समेत उल्लेख छ।

विवाह र सामाजिक प्रथा

युवायुवतीबीच मनपराइ विवाह हुने चलन सामान्य छ। माया सम्बन्धका कारण गर्भधारण भएमा जिम्मेवारी लिएर विवाह गर्ने अपेक्षा सामाजिक रूपमा रहँदै आएको छ। पुरुषतर्फ कम्मरमा खुकुरी बोक्ने चलन गाउँघरमा प्रचलित भए पनि शहरी बासिन्दामा यो परम्परा विरलै देखिन्छ।

उल्लेखनीय व्यक्तित्व

• सन्त बहादुर राई — लोक सेवा आयोगका पूर्व अध्यक्ष
• अगनसिंह राई — भिक्टोरिया क्रस पदक विजेता
• लैनसिंह बाङ्देल — प्राज्ञ तथा प्रशासक
• इन्द्रबहादुर राई — लेखक र साहित्यिक आलोचक
• प्रदीपकुमार राई (व्याकुल माइला) — राष्ट्रिय गानका रचनाकार
• शम्भु राई, धीरज राई, सबिन राई, राजेश पायल राई — गायक
• विल्सन बिक्रम राई, दयाहाङ राई — कलाकार
• शेरधन राई — राजनीतिज्ञ
• मीरा राई — खेलकुद (ट्रयल रेसिङ)

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राई जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राई जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_339,
  title = {राई जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}