लिम्बू जाति

लिम्बू जाति पूर्वी नेपालका आदिवासी किराँत समूहभित्र पर्ने समुदाय हो, जसलाई आफ्नै भाषामा याक्थुङ भनिन्छ र कतिपय सन्दर्भमा सुब्बा पनि भनिन्छ। ‘लिम्बू’ पदको नजिकको अर्थ धनु–वाण चलाउनेसँग सम्बन्धित बताइन्छ। समुदायको प्रमुख वासस्थान परम्परागत लिम्बुवान (पल्लो किराँत) क्षेत्र मानिन्छ, जसले कोशीपूर्व र मेची वारीका पहाडी/तराई भूभाग ओगट्छ।

पहिचान र भौगोलिक बसोबास

लिम्बूहरू मुख्यतः ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम, झापा, सङ्खुवासभा, तेह्रथुम, धनकुटा, सुनसरी र मोरङमा बसोबास गर्छन्। तिनको थाकथलो सीमारेखाभन्दा पर सिक्किम, पश्चिम बङ्गाल र कालिम्पोङ हुँदै भुटानसम्म देखिन्छ। स्रोतअनुसार नेपालमा करिब ४,८७,००० जति लिम्बू भएको उल्लेख छ, तर सो दाबीको आधार खुलाइएको छैन। वि.सं. २०४८ को जनगणनामा कुल जनसंख्याको १.६% लिम्बू भएको र ३ जिल्लामा बहुलता रहेको उल्लेख पाइन्छ। समुदायका सदस्य भारत, बेलायत, हङ्कङ, ब्रुनाई र सिङ्गापुरलगायत स्थानमा पनि स्थायी रूपमा बसोबास गर्छन्।

भाषा, लिपि र सांस्कृतिक अभिव्यक्ति

समुदायको मौलिक भाषा लिम्बू भाषा हो, जसलाई लेख्न सिरिजङ्गा लिपि प्रयोग हुन्छ। स्रोतले यो लिपि सिरिजङ्गा थेवेले सिर्जना गरेको बताउँछ। हाक्पारे, पालाम र ख्यालीजस्ता पद्य परम्परासहित मेरिङ साम्लो, तुम्याहाङ साम्लो, मिक्वा साम्लो, मेखिम साम्लो र केलाङ जस्ता शैली सांस्कृतिक पहिचानका माध्यम मानिन्छन्।

धर्म र पुरोहित परम्परा

लिम्बूहरूको धार्मिक आधारग्रन्थ मुन्धुम हो, जसमा आधारित किराँत धर्मलाई समुदायको मौलिक आस्था मानिन्छ। धार्मिक अनुष्ठान सञ्चालनमा फेदाङ्मा, साम्बा, येबा तथा सेवासाबा पुरोहितको भूमिका रहेको उल्लेख छ। परिवार तथा जीवनचक्रसँग सम्बन्धित माङ्गेना र ताप्फेङजस्ता अनुष्ठान पनि प्रचलित छन्।

इतिहास र उत्पत्ति सम्बन्धी ब्याख्या

मानवशास्त्री र इतिहासलेखकहरूको अभिमतअनुसार लिम्बूहरू चलायमान जीवन–शैली हुँदै पशुपालन र कृषियुग पार गरेर आधुनिक समयसम्म आइपुगेका समुदाय हुन्। किराँतसम्बन्धी विचारमा उत्तर तथा उत्तर–पूर्वबाट आगमन भएको र प्रारम्भिक समयदेखि नै पूर्वी भूभागमा बसोबास विस्तार भएको भनिन्छ। किराँतीहरूले तामाकोशी, अरुण र तमोर वरिपरिका क्षेत्रका उर्वर जमिनमा खेतीसँगै घरपालुवा जनावरको घरेलुकरण गर्न थालेको विवरण प्रस्तुत छ।

इतिहास परम्परामा काठमाडौँ उपत्यकासम्म आर्थिक–सामाजिक क्रियाकलाप पुगेको, गोकर्ण केन्द्र बनाएर खेतीसमेत भए गरेको भनाइ भेटिन्छ। किराँत वंशका राजाहरूको उपत्यकामा शासन पुस्ता–गणनामा विभिन्न मत छन्—कसैले २५, कसैले २७, २९, ३२ वा ३३ पुस्ताको उल्लेख गर्छन्; यसमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

लिम्बुवान र राज्यव्यवस्थासम्बन्धी आख्यान

परम्परागत आख्यानअनुसार, ‘ताइश्यान’ वंशसम्बद्ध दश सरदार पूर्वोत्तरतर्फबाट सर्ने क्रममा ‘फेदाप’ भनिने क्षेत्रमा (समस्त लिम्बुवान बुझाइने) आए। त्यतिबेला त्यहाँ आठ याक्थुङ हाङ (राजा) रहेका भनाइ छ। समयक्रममा कर लागू, कडा ऐनजस्ता विषयमा विवाद बढ्दा दोहोरो भिडन्त भयो र धनु–वाणमा दक्ष ती समूहले विजय पाए भन्ने कथन प्रस्तुत हुन्छ। विजयपछि देशको नाम धनुष–वाणको सन्दर्भ जोडेर ‘लिम्बुवान’ राखिएको र राज्य पूर्वमा मेची खोला, पश्चिममा अरुण खोला, उत्तरमा तिब्बत र दक्षिणमा मधेससम्म सीमाङ्कन गरिएको वर्णन पाइन्छ।

सो व्यवस्थामा देश दश भागमा बाँडी प्रत्येक भागमा एक–एक घरानाले शासन गर्ने, सामूहिक सल्लाहद्वारा राजनीतिक निर्णय लिने र सैन्य तथा प्रशासनिक तह (थकसुवा, थकपेबा, थकतुम्बा) राख्ने प्रावधान रहेका विवरण दिइएका छन्। कर रूपमा उत्पादनको दशौँ अंश राजालाई दिने, अपराधअनुसार सजाय तोक्ने र किशोरावस्थादेखि धनुविद्या सिक्ने व्यवस्था रहेको उल्लेख छ। यी सबै विवरण मौखिक/वंशावली परम्परामा आधारित रूपमा प्रस्तुत छन्।

चाडपर्व, नृत्य र लोकबाजा

समुदायका प्रमुख पर्वमा ‘कःक्फेक्वा तङ्नाम’ (माघे सङ्क्रान्ति), ‘यक्वा तङ्नाम’ (वैशाख पूर्णिमा), ‘सिसेक्पा तङ्नाम’ (साउने सङ्क्रान्ति) र ‘चासोक तङ्नाम’ (मङ्सिरे पूर्णिमा) पर्दछन्। च्याब्रुङ नाच, धान नाच र हाक्पारे गाउँने परम्परा प्रचलित छन्। लोकबाजामा के–च्याब्रुक, कोममिक्ला, फाक्वा, मुक्साङ, फामुक, नागारा, केसाङ, सिर्बोङ, फेन्जे र तुङगेवाजस्ता वाद्यको उल्लेख पाइन्छ।

थर र बासस्थान

लिम्बू समुदायमा थरहरूको सूची विस्तृत छ र तिनको मूल बस्ती प्रायः पूर्वी पहाडी/तराई क्षेत्रमै पर्छ। स्रोतमा नेम्बाङ, आङ्बु, चेम्जोङ, इङ्वा, इमेहाङ, ताम्लिङ, तुम्बाहाङ, थेवे, थक्लेङ, चङ्वाङ लगायतका दर्जनौँ थर तथा तिनका स्थानीय बासस्थानहरूको उदाहरण दिइएका छन्। विस्तृत सूची जिल्लागत गाउँ/खोल्सामा छुट्याई प्रस्तुत गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “लिम्बू जाति।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). लिम्बू जाति. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF

@misc{ne_340,
  title = {लिम्बू जाति},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%AE%E0%A5%8D%E0%A4%AC%E0%A5%82_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}