मिथिला कला

मिथिला कला मैथिली भाषा बोल्ने समुदायको चित्रकला परम्परा हो, जसको प्रमुख उपस्थिति नेपालका धनुषा, महोत्तरी, सर्लाही, सिरहा र सप्तरी क्षेत्रमा देखिन्छ। यस परम्पराले मिथिलाञ्चलको सामाजिक–धार्मिक जीवनसँग गाँसिएको लोककलालाई निरन्तरता दिएको छ। चित्रविषयमा प्रकृति र आध्यात्मिक प्रतीक प्रबल छन्, र कोहवर जस्ता अनुष्ठानिक स्थलमा यसको प्रयोग विशेष मानिन्छ। समय–समयमा यस धरोहरलाई विश्वस्तरमा स्थापित गर्ने प्रयासहरू भइरहेको उल्लेख पाइन्छ।

उत्पत्ति र क्षेत्र

मिथिला कलाको आदर्श परिवेश मैथिली भाषाभाषी जनजीवन हो, जसको भौगोलिक केन्द्र मधेसका पाँच जिल्लामा रहेको देखिन्छ। समुदायमा चलनचल्तीका व्यवहार, मौखिक ज्ञान र अनुष्ठानिक प्रथाले यो कलालाई सुदृढ पारेका छन्। त्यसैले यसको स्वरूप स्थानीय जीवनपद्धति, स्थल–सम्बद्ध प्रतीक र पारिवारिक संस्कारसँग घनिष्ठ सम्बन्धित छ।

ऐतिहासिक सन्दर्भ

कति सांस्कृतिक विज्ञका अनुसार मिथिला लोक–चित्रकलाको परम्परा कम्तीमा पाँच हजार वर्ष पुरानो मानिएको छ। मिथिला र विदेह क्षेत्र सनातन हिन्दू धर्म र आध्यात्मिक चिन्तनको रूपमा प्राचीन साहित्यमा उल्लेखित छन्। ऋग्वेदसहित वैदिक ग्रन्थहरू, शतपथ ब्राह्मण र अन्य स्रोतहरूमा आर्य समुदायको पूर्वतर्फ विस्तार, नदी तटीय सभ्यताको विकास, र गंगा–यमुना क्षेत्रका सांस्कृतिक केन्द्रहरूको प्रसङ्ग आउँछ। वैदिक कालको कालरेखाबारे स्रोतहरूमा स्पष्टता अभाव र मतभेद देखिन्छ।

पुराण–वैदिक आख्यानसम्बन्ध

कथात्मक परम्परामा विदेह राज्यको स्थापना र विस्तारसँग मिथिलाको नाम जोडिन्छ। केही स्रोतअनुसार पुरोहितसँगै शासकद्वारा गण्डक तरेर विदेह पुगिएको वर्णन पाइन्छ। रामायणमा मिथिलाका शासकीय प्रसङ्गहरू र जनकका बारेमा उल्लेख भए पनि विवरणहरूमा फरक–फरक कथन भेटिन्छ। यस ऐतिहासिक–आख्यानिक सन्दर्भले मिथिला कलाका विषय, रूपक र प्रतीकात्मक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको मानिन्छ।

शैली र विषयवस्तु

यस चित्रकलामा सरल तर शक्तिशाली रूपरेखा प्रमुख हुन्छन्—वक्र, ठाडा, तेर्सा र समान्तर रेखाबाट बनेका त्रिकोण, वृत्त, चक्रजस्ता आकृतिहरू आधार मानिन्छन्। विषयवस्तुमा प्रकृति, देवी–देवता र आध्यात्मिक प्रतीकको आवृत्ति बलियो छ। प्रारम्भिक, वैदिक, उपनिषदिकदेखि उत्तर–मध्यकालीन रूप–तत्वहरू एकीकृत भएर कथासूत्र निर्माण गर्ने शैली देखिन्छ। प्रतीकात्मक र सांकेतिक बिम्बहरूको संयोजनमार्फत पौराणिक घटना र किम्वदन्तीलाई दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरिन्छ।

माध्यम र प्रविधि

मिथिला कलामा प्रायः घरमै तयार गरिने सामग्रीको उपयोग हुने चलन रहेको बताइन्छ। रूपरेखा, रङ्ग–भर्ना र प्रतिरूप निर्माणमा गति र सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिइन्छ। महिला शिल्पीहरूका अनुभवअनुसार कथावस्तु र हातको अभ्यास सुदृढ भएमा एउटा कृति छोटो समयमा समेत पूरा हुन सक्छ। विधागत अध्ययनभन्दा निरन्तर अभ्यास र सांस्कृतिक अभ्यस्तता यस परम्पराको मूल आधार ठहरिन्छ।

अनुष्ठान र सामाजिक प्रयोग

यस कलाको प्रयोग विशेषतः कोहवर कक्ष र विभिन्न शुभ अवसरमा हुने गरिन्छ। घर–आँगन, भित्ताकाम र अनुष्ठानिक स्थल सजावटमा चित्राङ्कन अनिवार्यजस्तै मानिन्छ। परम्परागत रूप 'अरिपन' का रूपमा चिनिन्छ, जसको प्रयोग तिहारमा गरिने उल्लेख पाइन्छ। यसरी कला, संस्कार र दैनन्दिन जीवनबीचको एकत्व यसको पहिचान हो।

अनुसन्धान र तुलनात्मक दृष्टि

मिथिला लोक–चित्रकलामा अनुसन्धान गरेका जीतबहादुर रायमाझीका अनुसार, सिन्धु उपत्यका–सम्बद्ध पुरातात्त्विक भाँडाकुँडामा अंकित आकृतिहरू र मिथिलाका झुपडीका भित्तामा बनेका रूप–प्रतिमाबीच तुलनायोग्य साम्यता भेटिन्छ। उद्धृत उदाहरणहरूमा शिवलिङ्ग, पेटमा बच्चाको रूप देखिने हात्तीको चित्र, पीपलको पात, र दुई दिशातर्फ फर्किएका चराचुरुङ्गी वा जनावरका आकृतिहरू पर्दछन्। यस्ता तुलनाले मिथिला कलाको प्राचीन रूपतत्त्व र निरन्तरता संकेत गर्ने दाबी प्रस्तुत गर्छन्।

रूपान्तरण र निरन्तरता

लोक–आधारित भित्ताचित्रबाट विकसित हुँदै यस परम्पराले ‘मिथिला चित्रकला’ नामले केही आधुनिक स्वरूप ग्रहण गरेको उल्लेख पाइन्छ। मिथिलाञ्चलको सांस्कृतिक धरोहरलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्ने प्रयत्नहरू समय–समयमा गरिएका छन्। यस प्रक्रियाले कला, साहित्य र संस्कृति एकआपसमा बलियो पहिचान निर्माण गर्न योगदान गरेको मानिन्छ।

मौलिकता र कलात्मक मूल्य

मिथिला कलाको मौलिकता मानव–अनुभूति, प्रत्यक्ष यथार्थ रूपचित्र, र प्रतीकात्मक विन्यासको सन्तुलनमा अवस्थित छ। समष्टिगत रेखा–लय र रंग–भाषाले यसलाई स्पष्ट पहिचान दिन्छ। समाजजीवनसँगको अभिन्न सम्बन्धले यो परम्परा जीवित र उत्तराधिकारमुखी रहँदै आएको देखिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मिथिला कला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मिथिला कला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_334,
  title = {मिथिला कला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE_%E0%A4%95%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}