मैथिल

मैथिल हिन्द-आर्य परम्पराका जातीय-भाषिक समूह हुन्, जसको पहिचानको केन्द्रविन्दु मिथिला क्षेत्र र यसको सांस्कृतिक सम्पदा हो। समुदायको साझा मातृभाषा मैथिली भाषा हो। बसोबास भारतीय मिथिलाका तिरहुत, दरभङ्गा, कोसी, पूर्णिया, मुङ्गेर, भागलपुर र सन्थाल परगना विभागहरूदेखि नेपाली मिथिलाका झापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, सिराहा, धनुषा र नजिकका जिल्लासम्म फैलिएको छ। मिथिला रामायणमा वर्णित सीता र लक्ष्मी अवतारसँग सम्बन्धित रहेकाले धार्मिक सन्दर्भमा पनि प्रमुख मानिन्छ।

उत्पत्ति र बसोबास

मैथिलहरूको ऐतिहासिक बस्तीक्षेत्र गङ्गा नदीको उत्तरपट्टि अवस्थित मानिन्छ, जहाँबाट दरभङ्गासहितको उत्तर भागमा घना बसोबास पाइन्छ। भारतीय मिथिलामा विशेषतः तिरहुत, दरभङ्गा, कोसी, पूर्णिया, मुङ्गेर, भागलपुर र सन्थाल परगना विभागहरू उल्लेखनीय छन्। नेपाली मिथिला वर्तमान पूर्वी तराईका झापा, मोरङ, सुनसरी, सप्तरी, सिराहा, धनुषा र वरपरका क्षेत्रमा फैलिएको बताइन्छ। समुदायका सदस्यहरू रोजगारी र शिक्षाको सिलसिलामा दिल्ली, मुम्बई, कोलकाता, पटना र राँचीजस्ता सहरी केन्द्रहरूमा पनि बसोबास गर्न पुगेका छन्।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

उत्तर वैदिक कालतिर मिथिलामा विदेह नामक राज्य उदय भएपश्चात त्यस क्षेत्रको राजनीतिक र सांस्कृतिक महत्त्व बढ्यो। वैदिक कालको उत्तरार्ध (ईसापूर्व ११००–५००) मा विदेह राज्य कुरु र पान्चालसँगै दक्षिण एशियाका प्रभावशाली केन्द्रहरूमध्ये एक बनेको उल्लेख छ। विदेहका शासकहरूलाई ‘जनक’ भनेर सम्बोधन गरिन्थ्यो। पछिल्लो चरणमा विदेह राज्य मिथिलामा आधारित वज्जिका महाजनपदमा समायोजित भएको बताइन्छ। मिथिला रामायणमा चित्रित कथाभूमि भएकाले यस क्षेत्रको ऐतिहासिक स्मृति धार्मिक आख्यानसँग पनि गाँसिएको छ।

मध्ययुगीन राजशक्ति

मध्ययुगदेखि आधुनिक कालको आरम्भसम्म मिथिलामा विभिन्न स्थानीय वंशहरूले शासन गरेका थिए। सुरुमा मैथिल क्षत्रिय मूलका कर्नाटहरू सत्तामा देखिए, त्यसपछि मैथिल ब्राह्मण पृष्ठभूमिका ओइनिवार वंशले सत्ता सम्हाले। पश्चात् दरभङ्गाका खान्डवाल शासकहरू (मैथिल ब्राह्मण) प्रभावशाली बने र यस अवधिमा राजधानी दरभङ्गातर्फ सारिएको उल्लेख पाइन्छ।

• कर्नाट राजवंश: सन् १०९७–१३२४
• ओइनिवार राजवंश: सन् १३२५–१५२६
• राज दरभङ्गा: सन् १५५७–१९४७
• मल्ल वंश: सन् १२०१–१७७९

भाषा र लिपि

मैथिली समुदायको प्रमुख भाषिक माध्यम मैथिली भाषा हो। यो भारतको मान्यता प्राप्त क्षेत्रीय भाषामध्ये एक हो र भारतीय संविधानको आठौँ अनुसूचीमा सूचीकृत छ। नेपालको संविधानको आठौँ अनुसूचीमा समेत समावेश गरिएको यस भाषालाई नेपालमा दोस्रो राष्ट्रिय भाषा भनेर उल्लेख गरिएको छ। लेखनपरम्परामा तिरहुता लिपि (मिथिलाक्षर) मूल लिपि मानिन्छ। यद्यपि २०औँ शताब्दीमा लेखक–बौद्धिक वृतमा देवनागरी लिपि व्यापक रूपमा अङ्गीकृत भएपछि तिरहुताको प्रयोग घट्दै गयो। केही परम्परागत पण्डितहरू विवाहलगायत औपचारिक प्रसङ्गका ‘पट’ लेखनमा अझै तिरहुता प्रयोग गर्ने चलन भेटिन्छ।

समाज र जातीय संरचना

मिथिला क्षेत्रमा विभिन्न जातीय समूह र जातहरू बसोबास गर्छन्। तिनमा मैथिल सन्यासी (गिरी, पुरी, भारती आदिलाई समेट्ने परम्परा), मैथिल ब्राह्मण, मैथिल राजपूत, मैथिल भूमिहार, मैथिल कायस्थ, मैथिल अहिर, मैथिल कुर्मी, मैथिल कोइरी/कुशवाहा, मैथिल बनिया, मैथिल मुस्लिम आदि उल्लेखनीय मानिन्छन्। स्रोतहरूमा भारत र नेपालका कोइरी (वा कोइरी) समुदायलाई ‘उच्च कृषि जात’ का रूपमा सम्मानित मान्ने धारणा उल्लेख छ। सामाजिक संरचना क्षेत्रमा बसोबास, पेशागत इतिहास र सांस्कृतिक प्रथासँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको देखिन्छ।

धर्म, संस्कृति र व्यक्तित्व

मिथिलालाई सीताको जन्मभूमि र लक्ष्मीको अवतारसँग जोडेर हेर्ने परम्परा बलियो छ। सीताका जन्मस्थलबारे दाबीहरू फरक–फरक छन्; धेरैले जनकपुरलाई उल्लेख गर्छन् भने अरू धारणा सीतामढी तर्फ निर्देशित देखिन्छ। यसले मिथिलाको धार्मिक–तीर्थ सांस्कृतिक महत्व उजागर गर्छ।

• विद्यापति – मैथिली कवि तथा संस्कृत साहित्यकार
• रामधारी सिंह दिनकर – हिन्दी साहित्यका कवि, निबन्धकार र स्वतन्त्रता आन्दोलनका व्यक्तित्व
• उदित नारायण – चलचित्र सङ्गीतका पार्श्वगायक
• रामवरण यादव – नेपालका पूर्व राष्ट्रपति
• कीर्ति आजाद – क्रिकेट र सार्वजनिक जीवनसँग सम्बद्ध व्यक्तित्व
• बिन्ध्यवासिनी देवी र शारदा सिन्हा – लोकसङ्गीतका प्रमुख नाम
• सुशान्त सिंह राजपूत र संजय मिश्र – चलचित्र क्षेत्रमा सक्रिय कलाकार
• गङ्गेश उपाध्याय – गणित र दर्शनमा योगदान पुर्‍याउने मध्यकालीन विद्वान

समसामयिक प्रसङ्ग

नेपालस्थित मैथिल समुदायभित्र ‘स्वतन्त्र मैथिल राज्य’ सम्बन्धी अभिमुखीकरणबारे चर्चा हुन्छ। यस विषयमा धारणा वैविध्यपूर्ण रहेकाले यसको कार्यसूची, दायरा र स्वरूपबारे विस्तृत विवरण स्रोतहरूमा समानरूपले प्रस्तुत भएको देखिँदैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मैथिल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मैथिल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2

@misc{ne_346,
  title = {मैथिल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%88%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}