मल्ल वंश

मल्ल वंश नेपालका मध्ययुगीन शासकहरूको वंशीय पदावली हो, जसले ६०० वर्षभन्दा बढी समय उपत्यकामा शासन गरेको उल्लेख पाइन्छ। उनीहरूद्वारा निर्देशित नेपाल मण्डलको नेवार सभ्यता हिमाली पहाडको फेदीमा विकसित शहरी संस्कृतिमध्ये उच्च स्तरको रूपमा र भारत–तिब्बत महत्त्वपूर्ण व्यापारिक मार्गको केन्द्रीय गन्तव्यको रूपमा उभियो। दरबारमा नेपाल भाषा सरकारी भाषिक रूपमा प्रयोग भए पनि, संस्कृत र मैथिली साहित्यिक मात्रामा विशिष्ट रहिरहे।

उत्पत्ति र पहिचान

मल्ल शासकहरूले आफूलाई कर्णाट वंशसँग सम्बन्धित ठान्थे र कहिलेकाहीँ कर्णाटवंशी, रघुवंशी वा सूर्यवंशी शैलीको वंशपरम्पराको दाबी गर्थे। राजदरबारमा नेपाल भाषालाई सम्मानित स्थान दिंदै, मैथिलीसमेत साहित्यिक प्रयोगमा स्थापित गरिएको उल्लेख पाइन्छ। मल्लकालमा मैथिल र कान्यकुब्ज ब्राह्मण पुजारीहरूलाई काठमाडौं तिर आमन्त्रित गरी बसोबास गराइएको थियो। मिथिलाबाट आएका क्षत्रिय हैसियतका कुलीन तथा शासक परिवारहरू पनि उपत्यकामा प्रवेश गरी क्रमशः नेवार समाजमा समाहित भएका हुन्।

यिनै बसाइँसराइहरूमध्ये १३२४ ईस्वीतिर हरि सिंहदेवको शासनकालमा घियाथ अल-दीन तुगलकद्वारा मिथिलामा भएको आक्रमणपछि ठूलो संख्यामा जनसमुदाय उपत्यकातर्फ आएका थिए भन्ने विवरण पाइन्छ। त्यसबेलाका पुजारी समूह आजका राजोपाध्याय तथा जोशीहरूको पुर्खा मानिन्छन्, भने आप्रवासी युद्ध–कुलीन समूह आजका केही छथरिय (क्षत्रीय) श्रेष्ठ नेवारहरूको पूर्वजका रूपमा वर्णित छन्।

राजनीतिक विकास र विभाजन

नेपालमा मल्ल शासनको आरम्भ १२औँ शताब्दीको प्रारम्भतिर देखिन्छ। उपत्यका विभाजन हुनुअघि प्रथम शासक रूपमा अरिदेव मल्लको नाम र अन्तिम रूपमा यक्ष मल्लको नाम उल्लेखित छ। यक्ष मल्लले जीवनकालमै सन्तानहरूलाई प्रशासनिक अभ्यास गराएका थिए, तर उनको मृत्युपछि स्थानीय भलादमीहरूको साथमा सन्तानहरू आ–आफ्नै क्षेत्राधिकारमा स्थापित हुँदै राज्य विखण्डनतर्फ उन्मुख भयो।

उपत्यका तीन भागमा बाँडिएपछि, कान्तिपुर (कतिपय स्रोतमा कृतिपुर/काठमाडौँ भनेर पनि लेखिएको)मा प्रथम राजा रत्न मल्ल र अन्तिम राजा जयप्रकाश मल्ल उल्लेखिन्छन्। ललितपुरतर्फ रण मल्लदेखि देवनर सिंह मल्लसम्म, र भक्तपुरमा राय मल्लदेखि रणजीत मल्लसम्मको क्रम प्रस्तुत गरिएको छ। यथार्थ मिति र शीर्षकसम्बन्धी सूचनामा केही असंगति भेटिने भएकाले, कतिपय विवरणमा “स्रोतहरूमा मतभेद छ” भन्ने टिप्पणी उचित देखिन्छ।

शासन र प्रशासन

शासन प्रणालीमा राजा केन्द्रस्थ थिए र भूमि–स्वामित्वको अधिकार राजामै निहित मानिन्थ्यो। सामान्यतः जेठो छोरो उत्तराधिकारी हुने चलन थियो; जेठो सन्तान नहुँदा भाइहरूबीच संयुक्त शासनसमेत देखिन्थ्यो। रानी, राजमाता, दिदी–बहिनी तथा नाता–कुटुम्बको राजनीतिक हस्तक्षेप उल्लेख्य थियो, र संकटका बेला जनमत गुहार्ने चलनसमेत थियो। राजचयनमा चोखो ठकुरी कुलका दाबीलाई प्राथमिक मानिएको संकेत पाइन्छ।

प्रशासनिक संरचनामा दरबारी कर्मचारीलाई ‘पात्र’ वा ‘महापात्र’ भनिन्थ्यो। लेखा–जोखा र परीक्षणको नियमित रीति दरबारका चोक–अड्डाबाट व्यवस्थित गरिएको थियो। मल्लकालीन पदावलीमा राजगुरु, राजपुरोहित, सेनाध्यक्ष, उमराओ (प्रशासन/राजस्व), भण्डारनायक (कोष), टक्सारी (सिक्का), चरिदार (अनुसन्धान) र कोतवाल (शान्ति–सुरक्षा) जस्ता जिम्मेवारीहरू समावेश थिए। मल्ल सेनाको मेरुदण्डमा तिरहुती सिपाहीहरूको भूमिका र नेतृत्व तहमा क्षत्रिय परिवारका नायकहरूको सहभागिता उल्लेख गरिएको छ।

सामाजिक र भाषिक परिदृश्य

मल्लकालीन समाजमा पेशाभित्रै जातीय वर्गीकरण व्यापक थियो र धेरै समूहको थर/उपनाम पेशासँग गाँसिन्थ्यो—जस्तै ताम्र–धातु, काँसा–पितल, माला, निर्माण डिजाइन आदिसँग सम्बन्धित थरनामका उदाहरणहरू भेटिन्छन्। क्रमशः आप्रवासी र स्थानीय समुदाय घुलमिल भई एकीकृत जातीय पहिचान निर्माण हुँदै गए, जसलाई १६औँ शताब्दीदेखि ‘नेवार’ नामले चिनिन थालेको उल्लेख पाइन्छ। दरबारमा नेपाल भाषा आधिकारिक प्रयोजनमा प्रमुख रहँदा संस्कृत र मैथिली साहित्यिक प्रतिष्ठाका भाषाका रूपमा समवर्ती रहे।

अर्थतन्त्र, व्यापार र मुद्रा

उपत्यकाका तीन राज्य आर्थिकदृष्ट्या सबल थिए। आफ्नै टक्सारी, कुटीर–शिल्प र उत्तर–दक्षिण व्यापारले समृद्धि बढायो। उपत्यकाका व्यापारी समय–समयमा ल्हासा पुग्थे; फर्कँदा सुन, चँवर, युँ र नुन ल्याउँथे, र लैजाने वस्तुमा अन्न, मसला, काठ र कपडा मुख्य थिए। तिब्बतमा आफ्नै सिक्काको कमीका कारण, काठमाडौं उपत्यकामा ढालिएका सिक्काहरू त्यहाँ चलनचल्तीमा रहेको विवरण पाइन्छ। रणजीत मल्लको नाम अंकित नेपाल संवत् ८४२ (= १७२२ ई.) को मोहर सिक्काको उदाहरण पनि देखाइन्छ।

कृषि, कर र उद्योग

अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषि नै थियो। धान, गहुँ, कोदो, मकै र तेलहन अन्न मुख्यबाली थिए। कृषिजन्य उत्पादनको केही हिस्सा करका रूपमा बुझाउने प्रथा थियो, र विशेष अवसरमा बहुवर्षीय कर अग्रिम संकलन गर्ने चलनसमेत थियो—जस्तै भूपतीन्द्र मल्लको विवाहताका दुई वर्षसम्मको उत्पादनकर एकमुष्ट संकलन गरिएको भनिएको छ।

उद्योग–उद्योगधन्दामा सुन–चाँदीका गहना, धातु–भाँडा, ढुंग्रा/काठका मूर्ति–सामान, कपडा बुन्ने काम, तेल उत्पादन र माटाका भाँडाकुँडा जस्ता कुटीर–शिल्प प्रतिष्ठित थिए। वस्तुको साटासाट प्रबल हुँदा नुन, कपास, तेल र गुडजस्ता केही सामग्री किनमेलमार्फत ल्याइन्थे।

शहरी व्यवस्थापन र प्रशासनिक विभाजन

उपत्यकाभित्र किल्लाले घेरेका थुप्रै सहरहरू थिए, जसलाई परम्पराले “देश” भनिन्थ्यो। ती ठाउँहरूमा प्रशासनिक प्रतिनिधि (प्रमान) खटाइन्थे। उदाहरणतः ललितपुर, कीर्तिपुर, फर्पिङ, लेले, किसिपिडी, नाला, साँखु, बोडे, नकदेश, भक्तपुर, तपलाछें, थानकोट, बलम्बु, लुभु, ओभु, ठिमी, बुग, खोकना, नवक्वाठ, गोकर्ण, थली, चाबेल, बुढानीलकण्ठ, टिष्टुङ र टोखा आदि सहर/बस्तीहरूको उल्लेख पाइन्छ। “देश” शब्द कतिपय सानाठूला बस्तीहरूका लागि समान रूपमा प्रयोग भएको देखिन्छ।

पतनका कारणबारे दृष्टि

विखण्डनपछि रहेको “भाइ–भारदाराधारित” शासन प्रथाले आपसी सम्बन्ध दुर्बल पारेको, सूचना–सञ्चारको न्यूनताले केन्द्र–प्रदेश समन्वय क्षीण बनाएको, र सबल केन्द्रीय प्रशासन नहुनुले स–साना राज्यहरूलाई दीर्घकालीन रूपमा एकीकृत राख्न असजिलो बनाएको जस्ता कारणहरू उल्लेख गरिन्छ। भौगोलिक विस्तार ठूलो हुँदाहुँदै समग्र नियन्त्रण कमजोर भइरहनुले अन्ततः पतनतर्फ उन्मुख भएको व्याख्या प्रस्तुत गरिएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मल्ल वंश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मल्ल वंश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6

@misc{ne_165,
  title = {मल्ल वंश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2_%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}