प्रताप मल्ल

प्रताप मल्ल मल्ल वंशका प्रभावशाली शासक र कान्तिपुरका राजा थिए, जसको शासन वि.सं. १६९८ देखि १७३१ सम्म ३३ वर्ष टिक्यो। उनले आफ्नो नामअगाडि ‘कविन्द्र’ प्रयोग गर्थे र दरबार–संस्कृतिमा रुचि राख्थे। तिब्बतसँगको व्यापारबाट उपलब्ध धनलाई उनले मन्दिर, मूर्ति, पोखरी र दरबार–चोक निर्माणमा लगानी गरे, जसले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक जीवन सशक्त बनायो।

उदय र शासनकाल

ई. १६२३ मा जन्मिएका प्रताप मल्लका बुबा लक्ष्मीनरसिंह मल्ल थिए। ई. १६३७ तिरै उनी किशोरावस्थामै राजनीतिक रूपमा चासोको केन्द्र बन्न थाले। ई. १६४१ मा करिब १८–१९ वर्षका बेला उनले शासन सम्हाले र ई. १६७४ सम्म गद्दीमा रहे। मध्यकाल र मल्लकालमा यति दीर्घ शासन अर्कोत्र दुर्लभ मानिन्छ, र यही अवधिमा उपत्यकामा राजनीतिक तथा सांस्कृतिक चहलपहल तीव्र देखिन्छ।

सत्ता प्राप्ति र दरबार राजनीति

उनी गद्दीमा पुग्दा लक्ष्मीनरसिंह मल्ललाई कैद गरिएको थियो, र १६ वर्षपछि कैदकै अवस्थामा ती निधन भए। सत्तारोहणमा सहायक बनेका काजी भीम मल्ल पछि नरदेव मयासिंहको चुगलीका आधारमा मृत्युदण्डमा परे, जसपछि भीम मल्लकी श्रीमती सती जाँदा ‘सतीको श्राप पाएको नेपाल’ भन्ने लोककथन प्रचलित भयो। दरबारतिर उनी दूरदर्शितामा कमजोर ठहरिए, जसका कारण चिकुटीजस्ता भारदार सुदृढ बने र अस्थिरता बढ्यो; तर व्यवहारिक सहिष्णुताका कारण व्यापक जनअसन्तोष भने उठेन। आफ्नै विश्वासपात्रहरूमाथि शंका राखी कठोर दण्ड गरेका प्रसङ्गहरू पनि देखिन्छन्, र उनको कूटनीतिक चलनचल्ती अनिश्चित ठहरिन्छ।

कूटनीति र अन्तरराज्य सम्बन्ध

उनीले पाटनतर्फ आन्तरिक द्वन्द्व भड्काइ श्रीनिवास मल्लसँग हातेमालो गरी भक्तपुरमाथि प्रहार गराए। वि.सं. १७२८ मा नाला अधीनमा आए पनि पछि भक्तपुरले पाटनको सहयोगमा पुनः कब्जा गर्‍यो, र उपत्यकाभित्रका राजामाझ अविश्वास बढिरह्यो। यद्यपि उपत्यकाभित्र सम्बन्ध तिक्त भए पनि सीमाक्षेत्रका राज्यहरूसँग, जस्तै मकवानपुर र गोरखा आदिसँग, उनको मित्रता रहेको देखिन्छ। सात समुन्द्रपारबाट आएका पादरी ‘ग्रोबर’सँग उनको निकटता थियो, र सोही पादरीले एउटा दूरबिन उपहार दिएका थिए।

सांस्कृतिक र वास्तुकला योगदान

तिब्बत मार्गको व्यापारिक आम्दानीलाई उनले धार्मिक र शिल्पकला संरचनामा खर्च गरे। हनुमान ढोका परिसरमा हनुमानको मूर्ति स्थापना, काल भैरवको प्रतिष्ठा, रानी पोखरीको बीच भागमा रहेको जलेश्वर महादेव मन्दिर निर्माण, पशुपतिनाथ क्षेत्रको कोटिलिंग, दक्षिणकाली मन्दिर निर्माण, दरबारभित्रका सुन्दरीचोक, नासलचोक र नरसिंहचोक जस्ता आँगनहरूको निर्माण तथा बूढानीलकण्ठदेखि दरबारसम्म पानी ल्याउने कुलो बनाइनुले उनको निर्माणधर्मितालाई देखाउँछ। यी कृतिहरूमार्फत उनले राज्यसीमामा विस्तार नगरिकनै सांस्कृतिक पहिचान टिकाइ राखे।

शिलालेख र भाषिक अभिरुचि

प्रताप मल्ल बहुभाषी रुचिका शासक मानिन्थे र ‘कविन्द्र’ उपाधि प्रयोग गर्थे। उनका पालामा १५ भाषाको ज्ञान भएको उल्लेख पाइन्छ। हनुमान ढोकाका पर्खालमा १५ वटा लिपि कुँदिएका छन्, र त्यहीँ १५ भाषामा लेखिएको शिलालेख पनि छ। उनका आफ्नै तथा उनका पालाका गरी अस्सीभन्दा बढी शिलालेख पहिचान र प्रकाशन भएका बताइन्छ, जसले सो कालको बौद्धिक चासो प्रतिबिम्बित गर्छ।

रानीपोखरी र धार्मिक परम्पराहरू

ईश्वरप्रति आस्था र दरबार–धार्मिक अनुष्ठानमा उनी सक्रिय थिए। वि.सं. १७२७ मा छोरा चक्रपालेन्द्र मल्लको निधनले शोकग्रस्त भएकी रानीलाई सान्त्वना दिने उद्देश्यले उनले रानी पोखरी निर्माण गराए। तान्त्रिक साधनासँग उनलाई जोडेर काल भैरवलाई हास्य मुद्रामा देखाइने प्रसङ्ग र मुद्रामै रानीको नाम अंकित गराउने पहल पनि उनका पालामा भएको भनिन्छ। यिनकै समयदेखि राजपरिवारका सदस्यले बूढानीलकण्ठ मन्दिरको दर्शन छोडेको उल्लेख छ।

मृत्यु र उत्तराधिकार

वि.सं. १७३१ मा हरिसिद्धि नाच हेर्ने क्रममा उनको मृत्यु भयो र त्यसपछि कान्तिपुरमा अस्थिरता फैलियो। उनका चारै छोरा क्रमैसँग गद्दी चढ्ने र मारिने सिलसिला भयो। मृत्युको बेला नृपेन्द्र मल्ल, पार्थिवेन्द्र मल्ल र महीपतेन्द्र मल्ल जीवित थिए; उनले कान्छा महीपतेन्द्रलाई उत्तराधिकारी राख्ने बाँधेको व्यवस्थाप्रति नृपेन्द्र असन्तुष्ट रहे। चिकुटीले नृपेन्द्रको पक्ष लिए र पाटनका श्रीनिवास मल्ल तथा भक्तपुरका जितामित्र मल्ल समेत सो मतमा उभिए। अन्ततः श्रीनिवास मल्लले स्वयं तिलक गराई नृपेन्द्रलाई गद्दीमा विराजमान गराए, र ‘चौतारा’ पद चिकुटीलाई प्राप्त भयो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्रताप मल्ल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). प्रताप मल्ल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2

@misc{ne_190,
  title = {प्रताप मल्ल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AA_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}