राम शाह

राम शाह गोरखा राज्यका चौथो शाह वंशीय शासक हुन्, जसको प्रशासनिक दूरदृष्टि, कानुनी थिति र वाणिज्यिक पहलले गोरखालाई क्षेत्रीय शक्ति बनाउने आधार तयार पारेको मानिन्छ। उनी पुरन्दर शाहका छोरा र छत्र शाहका सहोदर थिए। शासनकालको अवधि र मितिबारे विभिन्न इतिहासकारका प्रतिपादन फरक देखिन्छ, तर सुधारवादी छविका कारण उनी गोरखाली राजामध्ये अत्यन्त प्रसिद्ध ठहरिएका छन् र नेपालका राष्ट्रिय विभूति मानिन्छन्।

उत्पत्ति र गद्दीारोहण

पुरन्दर शाहका दुई रानीमध्ये कान्छी रानी सल्याणतर्फ बसेकी थिइन्, त्यहीँ राम शाहको जन्म भएको उल्लेख पाइन्छ। पुरन्दर शाहले करिब ३५ वर्ष राज्यभोग गरेपछि शाके १५२७ (ई. १६०५) मा दिवंगत भए। त्यसपछि राजा बनेका दाजु छत्र शाह सात महिनामा निधन भएको कारण गोरखामा रिक्तता सिर्जना भयो। त्यसपश्चात स्थानीय पञ्चहरूको पहलमा राम शाहलाई सल्याणबाट गोरखा बोलाई राजतिलक गरिएको विवरण भेटिन्छ। यही प्रसङ्गसँग जोडिई, बडादशैंमा सल्याणबाट गोरखा दरबारमा फूलपाती भित्र्याउने चलन प्रचलित भएको भनाइ रहिआएको छ।

राजकीय पदवी र छवि

राम शाहले संस्कृतनिष्ठ दीर्घ उपाधि ग्रहण गरेका थिए, जसको आशय पहाडी राजाहरूबीच अग्रस्थान, अनेक विरुदले अलङ्कृत र सदा विजयको कामना गरिएको थियो। न्यायप्रियताका कारण गुनासो लिएर गोर्खा धाउनु उपयुक्त हुन्छ भन्ने खालको उक्ति चलनमा रह्यो। सुधार र अनुशासनले उनको प्रशासनिक क्षमता छिमेकी थलोमा पनि चर्चित भयो।

प्रशासनिक सुधार र ‘थिति’

राम शाहले ‘थिति’ शीर्षकमा कानुनी–प्रशासनिक प्रबन्धहरू जारी गरे। तीमध्ये प्रमुख प्रावधान यस्ता थिए:

• तौल–मापनको एकरूपता: माना–पाथी–मुरि तथा ढक–तुलो (तोला, मासा, लाल, पल, विसौली, धार्नी) को मानक निर्धारण र छाप/अङ्क को नियमन।
• ऋण–ब्याजको सीमा: जिन्सी उधारोमा करिब पच्चीस प्रतिशत सम्हालिने प्रथा र ‘तेवर’ को सिद्धान्तअनुसार दस वर्षमा जिन्सी देनदारी तीनगुना तथा नगद देनदारी दोब्बर मात्र स्वीकृत हुने व्यवस्था।
• सार्वजनिक साधनको पालो: पँधेरा, कुलो, कोल (ढुंगा पेल्ने), पानी वितरण आदि पालैपालो प्रयोग; साना झगडा कचहरीसम्म नपुर्‍याउने निर्देश।
• वन, बाटो र चौपाया: बाटामा रूख रोप्ने र काट्नेमा जरिवाना; पध्याराका वन जोगाउने व्यवस्था; गाउँ–गाउँमा गोचर सुरक्षा।
• भूमि र बिर्ता: बिर्ता/रैकर जग्गाको ‘साध’ किल्ला र रोपनी–मुरीसहित स्पष्ट संकल्प अनिवार्य गर्ने प्रथा।
• धार्मिक र सामाजिक तह: तल्लो कोटमा देवस्थापन र बलिदानपछि दरबारमा विधि गर्ने; पाँडे–पन्थ–अर्ज्याल–शनाल आदि पुरोहित समूहहरूको पालो र अधिकार तोक्ने; सुवर्ण आभूषणको उपयोगमा दरबारी मर्यादा निर्धारण।
• न्यायिक प्रक्रिया: अन्याय गर्नेले देवप्रतिनिधि ढुङ्गा छोइकन प्रायश्चित्त गर्ने प्रतीकात्मक विधि, र त्यसपछि राजकीय सजाय लागु हुने व्यवस्था।

वाणिज्य र परराष्ट्र सम्बन्ध

राम शाहले ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लसँग सन्धि गरी गोरखामा ‘२४ कोठी’ व्यापारिक संरचना स्थापना गराएका थिए, जसका लागि छुट/माफीसम्बन्धी विशेष प्रबन्ध उल्लेखित छन्। दिल्ली र उदयपुरतर्फ राजकीय दूत पठाइएको जानकारी पनि स्रोतमा पाइन्छ। बाइसे–चौबिसे राज्यबीच गोरखाको छवि न्यायकेन्द्रका रूपमा उभिएको चर्चा छ। तिब्बतसँगको व्यापारिक बाटोमा सक्रियता बढेको र करिब ई. १६३० तिर आक्रमण भएको अनुमान उल्लेख छ; यसले काठमाडौँ उपत्यकाको केरुङ मार्गसम्बन्धी स्वार्थमा चुनौती देखाएपछि प्रताप मल्लद्वारा तत्क्षण कदम चालिएको भनाइ पाइन्छ, तर विस्तृत विवरण अपूर्ण छ।

राज्यविस्तार र सैन्य अभियान

सानो भूक्षेत्रमा सीमित रहन नचाहेका राम शाहले अनुशासित र तालिमप्राप्त सेना उर्वर गरे। शक्तिशाली छिमेकी पाल्पा र जुम्लासँग मैत्री गाँसेर र ललितपुरसँग सन्धि गर्दै उनले क्षेत्रीय दबदबा बढाए। बारपाक, श्यारटाङ, अठारसय खोला, फेरुङ, खारी, मेघी चराँगे, निवर्चोक, धादिङलगायत क्षेत्रमा क्रमशः विजय प्राप्त गरेको उल्लेख छ; यसअघि लकाङ, मिर्कोट देउराली, धुवाँकोट, च्याङ्ली, मझुवा र अठार सय खोला जस्ता ठाउँ अधीनस्थ पारेर राज्य सुदृढ गरिएको थियो।

गोरखाको उर्वर हुँदै गरेको शक्ति देखेर लमजुङका राजा अचिन्द्र शाह असहज बने र आक्रमणको कोशिस गरे, तर राम शाहले फिर्ता धकेले। बारपाकतर्फ बसीहरू उचालेर सिमानामा विथोल्ने तथा शिकारको अवसर छोपी बालुवा व्यासी क्षेत्रमा आक्रमण गराउने जालसाजीसमेत सफल भएन। त्यसपछि लमजुङतर्फबाट दोस्रो आक्रमणको साहस नदेखिएको भनिएको छ। यी अध्यवसायपछि राज्य पूर्वमा त्रिशूली, पश्चिममा मर्स्याङ्दी, उत्तरतर्फ रसुवा र दक्षिणतर्फ महाभारत शृङ्खलासम्म फैलिएको दाबी पाइन्छ।

धार्मिक निर्माण र सांस्कृतिक परम्परा

उनको पालामा गोरखाको पोखरी थोकमा मुरली नारायणको मन्दिर (वि.सं. १६७१) र रामेश्वर महादेवको मन्दिर (वि.सं. १६९३) स्थापना भएको भनिएको छ। तल्लो कोटमा देवस्थापन र त्यहाँका पाँडे ब्राह्मणलाई पुरोहित नियुक्त गरिएको तथा त्यसपश्चात दरबारमा विधि हुने प्रथा पनि थितिमा दर्ता गरिएको छ। बडादशैंका अवसरमा फूलपाती गोरखा दरबारमा भित्र्याउने परम्परा सल्याण–गोरखा सम्बन्धकै सन्दर्भमा जोडिन्छ।

मिति–सम्बन्धी मतभेद र देहावसान

राम शाहको शासनावधि बारे स्रोतहरू एकमत छैनन्। कतिपयका अनुसार ई. १६०६–१६३३ वा १६०६–१६३६ पर्दछ; अन्य प्रमाण बि.सं. १६६३–१६९० वा १६७१–१६९३ भनी देखिन्छ, र शाके १५२८ देखि २७ वर्ष शासन भएको दाबी पनि छ। वि.सं. १६९० मा मर्स्याङ्दी–दरौँदी दोभानस्थित मझुवा खैरेनीमा निधन भएको उल्लेख छ, तर केही मन्दिर–स्थापना मिति र देहावसानबीच समयसम्बन्धी असंगति देखिने हुँदा स्रोतहरूमा मतभेद रहेको बुँदा स्वीकार्य छ। गोरखाको राज्यमिलन र विस्तारको दीर्घ लक्ष्य पछि गएर पृथ्वीनारायण शाहले परिपूर्ण गरे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “राम शाह।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). राम शाह. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9

@misc{ne_192,
  title = {राम शाह},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE_%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B9}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}