गुह्येश्वरी

गुह्येश्वरी काठमाडौँ उपत्यकाको बागमती नदीको दक्षिणी किनारमा रहेको प्रख्यात हिन्दू मन्दिर र शक्तिपीठ हो। परम्पराअनुसार सतीदेवीको अङ्गपतनसँग सम्बन्धित स्थान मानिएकाले यसको धार्मिक प्रतिष्ठा विशिष्ट छ। यहाँ प्रतिमाको सट्टा जलपूर्ण कुण्डलाई चाँदीको कलशले ढाकेर देवीको प्रतीक मानिन्छ र पूजिन्छ। ग्रन्थीय परम्परामा ५१ शक्तिपीठमध्ये एकका रूपमा यस पीठको उल्लेख पाइन्छ।

स्थान र संरचना

मन्दिर पाशुपत क्षेत्र भित्र, बागमतीको दक्षिण किनारतर्फ अवस्थित छ। गर्भगृहमा मूर्ति नराखी सानो दुलोजस्तो मुख भएको जलमय कुण्ड छ, जसलाई चाँदीको कलशले आवरण गरिन्छ। भक्तजनले कलश–कुण्डको संयुक्त प्रतीकलाई देवीस्वरूप मान्दै दर्शन र पूजाआजा गर्ने चलन छ। घटस्थापनादेखि विशेष पूजापाठ यहाँ प्रचलित मानिन्छ।

पौराणिक परम्परा र किम्बदन्ती

गुह्येश्वरी नाम सतीदेवीको ‘गुह्य’ स्थान पतनसँग जोडिएको विश्वास प्रसारित छ। प्राचीन कालमै तेत्तीसकोटी देवताले यहाँ आराधना गरेको किम्बदन्ती पनि सुनिन्छ। विभिन्न पुराण र व्रतकथामा यस पीठको महिमा उल्लेख छ, जसमा नेपालमाहात्म्य, हिमवत्खण्ड र श्रीस्वस्थानी व्रतकथा प्रमुख उदाहरण हुन्। शक्तिपीठ–परम्परामा यसको स्थान ५१ पीठमध्ये रहेको भनाइ पाइन्छ। स्रोतहरूमा मतभेद छ—कसैकसैले पुराणाधारित वर्णनअनुसार सतीदेवीका दुई घुँडा यहाँ पतन भएको बताउँछन् भने स्थानीय मान्यतामा योनी पतनको किम्बदन्ती प्रचलित छ।

तान्त्रिक व्याख्या र रूपप्रतिमा

तन्त्र–परम्पराले नेपाललाई शक्तोपासना–केन्द्र मान्ने सन्दर्भहरू छन्, र केही विद्वानले कुब्जिका तन्त्र, तन्त्रचूडामणि, वृहन्नीलतन्त्र, पीठनिर्णय आदिका आधारमा त्यस धारणा प्रस्तुत गरेका छन्। देवी भागवतमा नेपाललाई गुह्यकालीको महास्थानका रूपमा प्रतिष्ठित मानिएको व्याख्या भेटिन्छ। गुह्येश्वरीलाई ‘उत्तराम्नाय’की नायिका भनिने परम्परा पनि वर्णित छ। गुह्योपनिषद् भनेर चिनिने सन्दर्भले अथर्ववेदका शाखाहरू उल्लेख गर्दै यसलाई शाक्ततीर्थको वर्गमा राख्छ।

महांकालसंहिताको कालीखण्डमा गुह्यकालीका १८ मन्त्र र १८ विग्रहको चर्चासँगै, एकदेखि सय टाउकासम्मका विभिन्न रूपहरूको चित्रात्मक परम्परा उल्लेखित छ। तन्त्र र पुराण दुवै परम्परामा देवीलाई नीलवर्ण, नीलाम्बर र कलश–प्रतीकमार्फत आराधना गरिने विवरण पाइन्छ। तन्त्र–मतमा भैरव–भैरवीका क्रीडास्थलहरू नेपालभर रहेका विश्वासहरूसँग गुह्येश्वरीको सम्बन्ध जोडिन्छ।

इतिहासिक उद्धरण र लोकपरम्परा

परम्पराअनुसार, यो पीठको प्राचीन स्वरूप जलमग्न र गुप्त रहेको उल्लेख गरिन्छ। प्रताप मल्ल (ने.सं. ७६२–७९४) का समकालीन तान्त्रिक नरसिंह ठाकुरले यहाँ देवीदर्शन पाएर आराधना गरेको भनाइ पाइन्छ। अर्का वर्णनअनुसार विश्वनाथ उपाध्याय भट्टले गुह्येश्वरीको स्वरूपलाई कुण्डमय र सत्तलयुक्त बनाउने अभिभारा लम्वकर्ण (लक्ष्मीनारायण) भट्टलाई दिएको भनिन्छ। ‘भाषा वंशावली’मा बोडे (खोकना)का साल्मी तेलीले यस स्थानमा दर्शन पाएको किम्बदन्ती पनि उद्धृत छ। यी सबै उल्लेख परम्परागत आख्यानको रूपमै प्रस्तुत गरिन्छन्।

दुई पीठको सन्दर्भ र स्वयम्भू परम्परा

धेरै कथनले पाशुपत क्षेत्रको गुह्येश्वरीका अतिरिक्त स्वयम्भू क्षेत्रतर्फ अर्को प्राचीन गुह्येश्वरी पीठ रहेको स्वीकार गर्छन्। स्वयम्भू पुराणले पुरानो पीठ (हाल बालाजु–फूलबारीतर्फ)लाई प्राचीनतम् मानेर, स्वयम्भू उत्पत्तिको पुष्पकमलको नाल त्यहींको कुण्डबाट प्रादुर्भूत भएको व्याख्या गर्छ। नागार्जुनको पर्वत–फेदी नजिक रहेको ती कुण्डहरूको महिमा पछि महायान–वज्रयानी कर्मकाण्डबाट झन् व्यापक भएको भनाइ छ, तर मूल प्रतिमा–परम्परामा भूगर्भजल वा आद्यजललाई तर्पण गर्ने स्वरूपलाई विशेष मानिएको देखिन्छ। वर्तमानमा पितलको अष्टदलकमल र माथि कलशाकार ढकनीले कुण्ड ढाकिएको प्रतीकलाई नै देवीका रूपमा आराधना गरिन्छ।

नाम, प्रतीक र वैकल्पिक मत

कसैकसैले ‘गुह्येश्वरी’ नामको व्युत्पत्ति आदिम ‘गुह्यक’ जातिद्वारा पूजित देवीबाट भएको ठान्छन्। अर्को तान्त्रिक व्याख्यामा, यस देवीलाई मूलाधार–चक्रकी संरक्षिका मानेर ‘गुह्य–शक्ति’को रूपमा, स्त्री–पुरुष–नपुंसक सबैबाट वन्दनीय ‘काली’स्वरूपमा ‘गुह्यकाली’ समेत भनिने धारणा प्रस्तुत छ। दस महाविद्या परम्परामा कालीबाट आरम्भ हुने क्रमको अग्रभागमा यो नाम स्थापित गरिन्छ।

ग्रन्थीय सन्दर्भ

गुह्येश्वरीसम्बन्धी आख्यान र स्तुतिहरू नेपालमाहात्म्य, हिमवत्खण्ड, स्कन्दपुराण र अन्य पुराणभागमा, साथै स्वयम्भू पुराण र विभिन्न तन्त्रग्रन्थमा छरिएर见िन्छन्। बौद्ध तन्त्रपरम्पराले पनि नीलवर्ण–नीलाम्बरस्वरूप र कलश–प्रतीकलाई ग्रहण गरेको उल्लेख भेटिन्छ। यी सन्दर्भहरूले मन्दिरको धार्मिक–सांस्कृतिक विरासत, प्रतीकात्मकता र स्थानगत महत्त्वलाई संयुक्त रूपमा प्रतिबिम्बित गर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गुह्येश्वरी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गुह्येश्वरी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80

@misc{ne_273,
  title = {गुह्येश्वरी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B9%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}