फोक्सुण्डो ताल

फोक्सुण्डो ताल डोल्पा जिल्लाको हिमाली भेगमा अवस्थित एक चर्चित ताल हो, जसलाई स्थानीय समुदायले रिग्म ताल नामले पनि चिन्छ। यो ताल शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जको सीमाभित्र पर्छ र सफापानीको हिमाली तालका रूपमा परिचित छ। उचाइबारे स्रोतहरूमा दुई किसिमका मापन भेटिन्छन्—करिब ३,६११.५ मिटर तथा करिब ३,९०० मिटर—र त्यसैगरी गहिराइसम्बन्धी दाबीहरू पनि भिन्न छन्। यस ताललाई प्रायः नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल भनिएको पाइन्छ, यद्यपि आधिकारिक सर्वेक्षणको नतिजाले फरक सङ्ख्या दिएको देखिन्छ। सन् २००७ सेप्टेम्बरमा यसलाई रामसार सूचीमा सूचीकृत गरिएको हो।

अवस्थिति र नाम

ताल नेपालको सुदूर-पश्चिमी उच्च भू-आकृतिमा परेको डोल्पा जिल्लामा छ र शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जको केन्द्रीय आकर्षण मानिन्छ। स्थानीय बासिन्दाले यसलाई “रिग्म ताल” भनी सम्बोधन गर्ने चलन छ, जसको नजिकै रहेको बस्ती रिंग्मो तालको दक्षिण किनारतिर पर्छ। हिमाली भेगको सफापानीका गुणहरूको कारण यो ताल क्षेत्रीय जलस्रोत र परिदृश्य अध्ययनका लागि उल्लेखनीय ठानिन्छ।

ऊचाइ, आकार र आयाम

उचाइ सम्बन्धी मापनहरूमा एकरूपता छैन। केही स्रोतहरूमा करिब ३,६११.५ मिटर उल्लेख छ भने कतिपयमा करिब ३,९०० मिटरको आँकडा दिइएको छ। तालको लम्बाइ करिब ४.८ कि.मी. र चौडाइ करिब १.६ कि.मी. भनिन्छ। कान्जिरोवा हिमालको काखमा फैलिएको यो जलाशय संरचनात्मक दृष्टिले ‘वाई’ आकार जस्तो देखिन्छ, जसले यसको किनार-रेखाको बनावट र उपत्यकाको दिशानिर्देशन प्रतिबिम्बित गर्छ।

जलविज्ञान र निकास

तालबाट बाहिरिने प्रमुख बहिर्गमन धाराको रूपमा सुलिगाँड झरना चिनिन्छ, जसले तलतिर बहाव वहन गर्छ। पानीको बहाव करिब ३.७१५ घनमिटर प्रति सेकेन्ड मापन गरिएको छ भन्ने विवरण स्रोतमा भेटिन्छ। पानीसम्बन्धी परिमाणका रूपमा ४०,९०,००,००० घनमिटरको तथ्याङ्क उद्धृत भएको पाइन्छ। यिनै सूचकहरूले तालको जलसम्पदा र निकास-गतिशीलतालाई संकेत गर्छन्।

गहिराइका दाबी र मापन

फोक्सुण्डो ताललाई नेपालकै अत्यन्त गहिरो तालका रूपमा व्यापक रूपमा वर्णन गरिएको छ। तर सन् २००४ मा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले गरेको एक सर्वेक्षणले अधिकतम गहिराइ करिब १४५ मिटर (४७६ फिट) नापेको तथ्य प्रस्तुत गरेको छ, जसले सार्वजनिक धारणा र औपचारिक मापनबीच अन्तर देखाउँछ। अर्को केही विवरणमा गहिराइ ६५० मिटर भनिएको उल्लेख पनि भेटिन्छ। यसकारण गहिराइ सम्बन्धी स्रोतहरूमा मतभेद रहेको ठहरिन्छ।

उत्पत्ति र भू-इतिहास

तालको दक्षिणी किनार नजिकको रिंग्मो क्षेत्र वरिपरि अतीतमा ठूलो पहिरो परेको रहेछ भन्ने व्याख्या प्रस्तुत गरिएको छ। सो भू-घटना करिब ३०,००० देखि ४०,००० वर्ष पहिले घटेको अनुमान अभिलेखमा उल्लेख छ, जसैले नदी-पाथ अवरुद्ध भई तालको निर्माण भएको व्याख्या समर्थन गर्छ। वरिपरि पर्ने कान्जिरोवा हिमाल र अन्य हिमाली काठेतट तथा खोँच प्रसारसँगै बनेको भूरूपले पनि ताल र जलनिकासको हालको स्वरूप निर्धारण गरेको देखिन्छ।

संरक्षण स्थिति

यो ताल शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जको संरक्षण शासनअन्तर्गत पर्दछ, जसले हिमाली जैविक विविधता, जलसम्पदा र भौगोलीय सम्पदाको दीर्घकालीन सुरक्षामा जोड दिन्छ। सन् २००७ सेप्टेम्बरमा यसलाई रामसार सूचीमा सूचीकृत गरिनु, आर्द्रभूमि महत्त्व र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताका सन्दर्भमा उल्लेखनीय कदम मानिन्छ।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्ष

ताल परिसरमा सांस्कृतिक सम्पदाको पनि उपस्थिति छ। वरिपरि करिब २० वटा बौद्ध धर्मसँग सम्बन्धित स्तूप रहेको बताइन्छ। पूर्वतर्फ एउटा गोम्पा अवस्थित छ, जहाँ बौद्ध समुदायका अनुयायीहरू बर्षेनि आएर पूजा-पाठ गर्ने प्रचलन उल्लेख गरिएको छ। भौगोलिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक स्थलहरूको संयोजनले यस क्षेत्रलाई चिन्तन, अध्ययन र तीर्थ-प्रसंगका लागि समान रूपमा अर्थपूर्ण बनाएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “फोक्सुण्डो ताल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B_%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). फोक्सुण्डो ताल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B_%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2

@misc{ne_138,
  title = {फोक्सुण्डो ताल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AB%E0%A5%8B%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%A3%E0%A5%8D%E0%A4%A1%E0%A5%8B_%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}