डोल्पा जिल्ला

डोल्पा जिल्ला नेपालका ७७ मध्ये एक र कर्णाली प्रदेशका १० जिल्लामध्ये पर्ने प्रशासनिक इकाइ हो। यस जिल्लाको सदरमुकाम दुनै हो। कुल क्षेत्रफल ७,८८९ वर्ग किमी रहेको डोल्पाले देशको ५.३६% भूभाग ओगट्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यहाँ ४२,७७४ बासिन्दा बसोबास गर्ने उल्लेख छ। समुद्री सतहदेखि १,५२५ देखि ७,६२५ मि. उचाइसम्म फैलिएको यस क्षेत्रको प्रमुख आकर्षण फोक्सुण्डो ताल हो।

भौगोलिक अवस्थिति

डोल्पा २८°४३’ उ.अ. देखि २९°४३’ उ.अ. र ८२°२३’ पू.दे. देखि ८३°४१’ पू.दे. दिगंशमा पर्छ। यसको उत्तर र उत्तरपूर्व सिमाना तिब्बतसँग जोडिन्छ। पश्चिमतर्फ जुम्ला र मुगु, दक्षिणतर्फ म्याग्दी र जाजरकोट तथा रुकुम क्षेत्रका भागहरू (रुकुम पश्चिम र रुकुम पूर्व) परन्ति छन्। पूर्वपट्टि मुस्ताङ सँग सीमा लाग्छ। जिल्लाको ठूलो भूभाग संरक्षित क्षेत्रभित्र पर्दछ।

भू–आकृति र उचाइ

जिल्ला अत्यन्त भौगोलिक विविधतायुक्त छ, जसको उचाइ दायरा १,५२५ मि. बाट ७,६२५ मि. सम्म पुग्छ। कालिका क्षेत्रको त्रिवेणी करिब १,५०० मि. भन्दा माथि रहेकाले तल्लो भाग तुलनात्मक रूपमा न्यानो हुन्छ भने उच्च भागमा कठोर हिमाली भूप्रकृति भेटिन्छ। यहाँका प्रमुख शिखरहरूमा चुरेन हिमाल (७,३८१ मि.), कान्जिरोवा (६,२२१ मि.), मुकोट (६,६३८ मि.) र पुथा हिउँचुली (७,२४६ मि.) समावेश छन्।

हावापानी र जैविक क्षेत्र

उचाइअनुसार यहाँ उपोष्ण क्षेत्र करिब ०.३%, शीतोष्ण करिब ५.१%, उप–पर्वतीय करिब १२.२%, उच्च–पर्वतीय करिब ८.२% र हिमरेखा माथिको भाग करिब ३.८% छ। भौगोलिक वर्गीकरणअनुसार करिब ७०.२% भूभाग ३,०००–६,४०० मि. उचाइको ‘भोट हिमालय’ क्षेत्रमा पर्दछ। डोल्पाको धेरै भाग शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जमा आवद्ध छ, जसको नाम ऐतिहासिक शे गुम्बा र गहिरो फोक्सुण्डो तालबाट लिइएको हो। यस निकुञ्ज नेपालको सबैभन्दा ठूलो तथा एक मात्र ‘हिमालपारि’ राष्ट्रिय निकुञ्ज हो र यहाँ हिउँ चितुवा, कस्तुरी मृग र तिब्बती ब्वाँसो आदि लोपोन्मुख वन्यजन्तुको संरक्षण गरिन्छ।

जनसांख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको जनसङ्ख्या ४२,७७४ उल्लेख छ; तर एउटा ऐतिहासिक तालिकामा ४२,९५९ पनि दिइएकोले स्रोतहरूमा मतभेद छ। ५ वर्ष मुनिका बालबालिका ८.५१% छन्। साक्षरता दर ६७.०२% र लिङ्गानुपात प्रत्येक १००० पुरुषमा १००१ महिला रहेको छ। करिब २२,०९४ व्यक्ति (५१.६५%) नगर क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।

जातीय संरचनामा खस समुदायको हिस्सा करिब ६८% छ। पहाडी जनजातिहरू करिब ३१% छन्, जसमा मगर करिब १२% र गुरुङ करिब ६% पर्दछन्। भाषिकपूर्वाधारमा करिब ७५.२६% ले नेपाली मातृभाषा प्रयोग गर्छन्। अन्य भाषामध्ये मगर खाम ९.७४%, डोल्पाली ७.१२%, भोटे २.४४%, मगर काइके १.९८%, मगर ढुट १.४९% र तिछुरोङ पोइके ०.९६% बोलिन्छ। धर्ममा हिन्दु ७०.६३%, बौद्ध २७.७७%, बोन १.०६% र इसाई ०.४५% छन्; अन्य वा उल्लेख नभएकाहरू ०.०९% रहेका छन्।

प्रशासनिक विभाजन

जिल्लामा जम्मा ८ स्थानीय तह छन्—२ नगरपालिका र ६ गाउँपालिका। यी इकाइ र प्रमुख विवरण निम्नानुसार छन् (२०७८):

• ठुलीभेरी नगरपालिका — केन्द्र जुफाल; वडा ११; जनसङ्ख्या ९,८६१; क्षेत्रफल ४२१.३४ किमी²; घनत्व २३/किमी²।
• त्रिपुरासुन्दरी नगरपालिका — केन्द्र त्रिपुराकोट बगर; वडा ११; जनसङ्ख्या १२,२३३; क्षेत्रफल ३९३.५४ किमी²; घनत्व ३१/किमी²।
• डोल्पोबुद्ध गाउँपालिका — केन्द्र धो; वडा ६; जनसङ्ख्या २,४२०; क्षेत्रफल ३७७.३८ किमी²; घनत्व ६.४/किमी²।
• शे फोक्सुण्डो गाउँपालिका — केन्द्र साल्दाङ; वडा ९; जनसङ्ख्या ३,६३५; क्षेत्रफल १२३.०७ किमी²; घनत्व ३०/किमी²।
• जगदुल्ला गाउँपालिका — केन्द्र माझगाउँ; वडा ६; जनसङ्ख्या २,५७५; क्षेत्रफल ८३.३१ किमी²; घनत्व ३१/किमी²।
• मुड्केचुला गाउँपालिका — केन्द्र नर्कु; वडा ९; जनसङ्ख्या ५,८०३; क्षेत्रफल २५०.०८ किमी²; घनत्व २३/किमी²।
• काईके गाउँपालिका — केन्द्र शहरतारा; वडा ७; जनसङ्ख्या ३,९६५; क्षेत्रफल ४६६.०६ किमी²; घनत्व ८.५/किमी²।
• छार्का ताङसोङ गाउँपालिका — केन्द्र कागकोट; वडा ६; जनसङ्ख्या १,६७२; क्षेत्रफल ३४५.५७ किमी²; घनत्व ४.८/किमी²।

अर्थतन्त्र र आजीविका

डोल्पाको मुख्य आजीविका खेतीपाती हो। पेशागत वितरणमा कृषि करिब ७९.५% र सेवा करिब २% देखिन्छ। भौगोलिक दुर्गमता र उच्च–हिमाली भूप्रकृतिका कारण बसोबास पट्टि छरिएको छ, जसले पुनः सेवाक्षेत्र र बजार पहुँचमा प्रभाव पार्छ।

पर्यटन र संरक्षित सम्पदा

जिल्लाको प्रमुख पर्यटकीय केन्द्र फोक्सुण्डो ताल हो, जसको सौन्दर्य र गहिराइका लागि ख्याति छ। ताल अवस्थित शे-फोक्सुण्डो राष्ट्रिय निकुञ्जमा उच्च–हिमाली भूपरिवेश, गुम्बाहरू र जैविक विविधता एकैसाथ अवलोकन गर्न सकिन्छ। निकुञ्जको नाम शे गुम्बा र फोक्सुण्डोबाट आएको हो, दुवै स्थान यही जिल्लामा अवस्थित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “डोल्पा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). डोल्पा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_86,
  title = {डोल्पा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A1%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}