बागमती नदी

बागमती नदी नेपालकी मध्य पहाडी मुहानबाट बगेको सांस्कृतिक र धार्मिक दृष्टिले प्रतिष्ठित नदी हो। उपत्यकाभित्र यसले काठमाडौँ र ललितपुर बीचको भूभाग छुट्याउँदै बग्छ र मधेश प्रदेश पार गरेर बिहारतर्फ प्रवेश गर्छ। अन्ततः समस्तीपुर जिल्लाको जगमोहरा नजिक कमला नदीसँग संगम गर्छ। नदीका किनारहरूमा दाहसंस्कार र स्नानजस्ता संस्कार हुने भएकाले यसको आध्यात्मिक अर्थ विशेष ठानिन्छ।

उत्पत्ति र प्रवाह

बागमतीको उद्गम शिवपुरी नागार्जुन राष्ट्रिय निकुञ्जभित्रको बागद्वार हो, जहाँ तीन मुहानबाट निस्किएको पानी बाघमुखका आकृतिबाट बग्न थाल्छ। यो स्थान सुन्दरीजल नजिक, काठमाडौँ शहरबाट करिब १५ किलोमिटर उत्तर–पूर्व तर्फ पर्छ। माथिल्लो भागमा नदी चौडा, छिटो बहावयुक्त र निलम्बित लेदो बढी रहेको देखिन्छ। सहरी क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा प्रतिरोधी चट्टानका थुप्राहरू, विशेषतः पशुपतिनाथ मन्दिर नजिक, प्रवाहमा अवरोध सृष्टि गर्छन्। उपत्यकाको दक्षिण छेउबाट नदी चोभारको खाल्डो हुँदै बाहिरिन्छ, जुन दक्षिणकाली मन्दिरतर्फको मार्ग नजिक पर्छ।

नामकरण र ऐतिहासिक सन्दर्भ

बौद्ध ग्रन्थहरूमा बागमतीको उल्लेख फरक–फरक नामले पाइन्छ। विनयपिटक र नन्दबग्गामा यसलाई “वाग्गुमुडा” भनेर लेखिएको छ, र मझिमा निकयका पाठमा “बाहुमती” भनी सम्बोधन गरिएको उदाहरण भेटिन्छ। इस्वी ४७७ को एक शिलालेखमा “वाग्वति पारप्रदेशे” वाक्यांश भेटिन्छ। त्यसपछि गोपालराज वंशावलीमा पनि यस्तै उल्लेख परेका छन्।

उपत्यकाका सहायक खोलाहरू

सहरी भागमा बागमतीमा धेरै सहायक खोला मिसिन्छन्। तिनीहरूमा तुलनात्मक रूपमा सफा मानिने धोबीखोला र ढलमिश्रित टुकुचा खोला प्रमुख हुन्। दक्षिणतर्फ मुडिएपछि टेकु दोभानमा दायाँतर्फबाट विष्णुमती मिसिन्छ, जसको शिर ठाउँ शिवपुरी डाँडातिर पर्दछ र यो नागार्जुन डाँडा, स्वयम्भू क्षेत्र र दरबार नजिकबाट बगेर आउँछ। उपत्यकाको पूर्व भागबाट बग्ने मनोहरा नदी पनि तलतिर गएपछि बागमतीमै आइपुग्छ।

भूगोल र क्षेत्रीय मार्ग

बागमतीको जलाधार गण्डकी र कोशी जलाधारहरूको बीचको पट्टीमा अवस्थित छ। यो सानो हिमाली दूरीमै जन्मिए पनि हिमनदीय स्रोत नभएकाले बहाव मनसुनमा तीव्र र चैत–जेठतिर न्यून हुन्छ। चोभारबाट बाहिरिएपछि नदी महाभारत शृङ्खला काटेर, त्यसपछि तल्लो शिवालिक पार गरी तराईतिर ओर्लिन्छ। भारततर्फ बैरगनिया नजिक सीमा पार गरी यो दरभङ्गा सहित सीतामढी, शिवहर, मुजफ्फरपुर र खगडिया क्षेत्र हुँदै बग्छ र अन्ततः समस्तीपुरको जगमोहरा नजिक कमला नदीमा मिसिन्छ। विगतमा धार परिवर्तन भई नदी सिधै गङ्गातिर बगेको परम्परागत जनश्रुति छ, र स्कन्द पुराणका वर्णनमा हालको उत्तरी सहायकलाई “साली नदी” भनी मुख्य नहरका रूपमा मानेको भेटिन्छ।

वातावरण र जैविक विविधता

नदी पेटी र किनारको अनौठो वासस्थानका कारण बागमती क्षेत्रमा चराहरूको राम्रो उपस्थिति दर्ता गरिएको छ। एक अध्ययनमा ११ अर्डर र २८ परिवारका गरी ६७ प्रजाति भेटिएका छन्, जसमा पासेरिफोर्मस तथा मस्सीकापिडाई प्रचलित देखिन्छन्। रूखको घनत्व, बस्ती तथा ढल निकासबाटको दूरी, तापक्रम र बाटो/जलगतिबाट टाढिनु जस्ता कारकसँग चराको प्रचुरता सम्बन्धित देखिएको थियो, जबकि खुला भूमिमा तथा उचाइ बढ्दै जाँदा त्यस्तो प्रचुरता घटेको देखियो।

प्रदूषण, व्यवस्थापन र सरसफाइ

उपत्यकामा अप्रशोधित ढल र घरेलु फोहोर नदीमा मिसिने भएकाले प्रदूषण गम्भीर छ। विशेष गरी हनुमन्ते खोला, धोबीखोला, टुकुचा खोला र विष्णुमती अत्यधिक प्रदूषित भनिएका छन्। निगरानी तथा पुनर्स्थापना प्रयासमा प्रदूषण भार घटाउने, प्रवाह अभिवृद्धि गर्ने र संवेदनशील ठाँउमा वियर राख्ने जस्ता काम प्रस्तावित छन्। तत्कालीन मुख्य सचिव लीलामणि पौड्यालको पहलमा २०७२ जेठ १५ देखि बागमती महासफाई अभियान निरन्तर चलिरहेको छ, जसमा हरेक शनिबार नेपाल सेना, नेपाल प्रहरी र सर्वसाधारण संलग्न हुन्छन्। फ्रेन्ड्स अफ द बागमतीले आफ्नो उद्देश्य नदीको अवनति उल्ट्याउने बताउँछ। सन् २०१४ मा १४ वर्षे प्रयासपछि नदी ‘लगभग शुद्ध’ भएको दाबी सार्वजनिक भएको थियो।

सन् २०१५ मा नेपाल नदी संरक्षण ट्रस्ट र सहयात्री संस्थाहरूको अध्ययनले, शिराबाट करिब १५ किलोमिटरसम्म प्रशोधनपछि पानी पिउन मिल्ने तर तलतिर सिंचाइका लागि पनि अनुपयुक्त हुने देखायो। उच्च सोडियम र नाइट्रेटका कारण कृषि जमिनमा प्रतिकूल असरको जोखिम देखियो, जलचरहरूका लागि उपयुक्तता कम देखियो र प्लास्टिकको मात्रा उच्च पाइयो। २०१७ मा यसै अध्ययनलाई दोहोर्याउने प्रयास भएको उल्लेख छ। मनसुनमा बहाव बढ्दा पानीको गुणस्तर तुलनात्मक रूपमा सुध्रिए पनि, अप्रशोधित ढलको चालु अभ्यास यथावत रहे सन् २०३० सम्म उल्लेख्य सुधार नआउने प्रक्षेपण गरिएको छ।

जलविद्युत, सिँचाइ र बाढी

सन् २०१६ मा मकवानपुरमा बागमती लघु जलविद्युत परियोजनाको परीक्षण तथा उत्पादन सम्पन्न भई २२ मेगावाट क्षमताको विद्युत् उत्पादन सुरू भएको थियो, जसको लागत करिब ४ अर्ब रुपैयाँ थियो। बागमतीको पानी सर्लाही क्षेत्रमा सिँचाइ प्रयोजनका लागि प्रयोग हुने उल्लेख पनि भेटिन्छ। बाढी जोखिमको सन्दर्भमा, सन् १९९३ को बाढी विशेष विनाशकारी थियो। कमजोर पानी व्यवस्था, असन्तोषजनक मौसम पूर्वानुमान र चेतनाको कमीलाई त्यतिबेलाको क्षतिका प्रमुख कारणका रूपमा उचालियो।

धार्मिक तीर्थ र संस्कार

बागमती किनार हिन्दु संस्कार र तीर्थका लागि प्रमुख मानिन्छ। दाहसंस्कारअघि शवलाई तीन पटक नदीमा डुबाउने चलन रहेको बताइन्छ, र चितामा आगो लगाइसकेपछि जेठो छोराले तुरुन्तै नदीको पानीले स्नान गर्ने प्रचलन छ। अन्त्येष्टिमा सहभागीले स्नान गर्ने वा शरीरमा पवित्र जल छर्कने बानी पनि चल्तिमा छ।

किनारैकिनार गोकर्णेश्वर महादेव मन्दिरमा ‘गोकर्णऔँसी’ (कुशे औँसी) का अवसरमा स्नान र पूजाआजा गर्ने परम्परा छ। गुह्येश्वरी मन्दिर पशुपतिनाथ मन्दिरबाट पूर्वतर्फ अवस्थित छ। कोटेश्वर महादेव नजिकको शङ्खमूल उपत्यकाका ‘अति पवित्र’ सङ्गमहरूमा परेको ठाउँका रूपमा चिनिन्छ, जहाँ मनोहरा नदीलगायत खोला मिसिन्छन्। कालमोचन मन्दिरको निर्माणकाल र संरक्षकबारे विवरणमा फरक–फरक कथन पाइन्छ। त्रिपुरेश्वर मन्दिर उन्नाइसौँ शताब्दीमा (वि.सं. १८७५ तिर) ललिता त्रिपुरा सुन्दरी देवीद्वारा, रणबहादुर शाहको चिरशान्ति र राष्ट्रकल्याणको कामनामा निर्माण गरिएको भनिन्छ। पचली भैरवलाई गुणकामदेवद्वारा प्रतिष्ठित देवता मान्ने परम्परा छ, जसलाई सहर र पर्वको आरम्भसँग जोडिन्छ। टेकु दोभान नजिकका घाट स्नान र दाहसंस्कारका लागि प्रख्यात छन्। जलविनायक मन्दिर चोभारमा अवस्थित चतुर्विनायकमध्ये एक हो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बागमती नदी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बागमती नदी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80

@misc{ne_130,
  title = {बागमती नदी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%97%E0%A4%AE%E0%A4%A4%E0%A5%80_%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}