दक्षिणकाली मन्दिर

दक्षिणकाली मन्दिर काठमाडौँको दक्षिणतर्फ करिब १७ किमी टाढा, फर्पिङ क्षेत्रको केन्द्रनजिक अवस्थित देवी कालीलाई समर्पित ऐतिहासिक मन्दिर हो। यसलाई प्रताप मल्लले निर्माण गराएका थिए। हरियालीले घेरिएको परिसर दुई नदीको दोभानमा रहेकाले धार्मिक तीर्थको स्वरूपमा विशेष पहिचान बनाएको छ। यहाँ कालीको देवप्रतिमासँगै अन्य देवीदेवताको मूर्ति पनि भेटिन्छन्।

स्थान र परिवेश

मन्दिर काठमाडौँको दक्षिणी भागतर्फ पर्छ र वरिपरि हरियाली फैलिएको छ। प्राकृतिक परिवेश र शान्त वातावरणले तीर्थस्थलको धारणालाई सुदृढ बनाएको देखिन्छ। मन्दिर स्वयं दुई नदीको संगमस्थलमा अवस्थित असल्यामुळे स्थानको पवित्रता र आकर्षण दुवै उच्च मानिन्छ।

इतिहास र निर्माण

दक्षिणकाली मन्दिरको निर्माण प्रताप मल्लको शासनकालमा गराइएको उल्लेख पाइन्छ। धार्मिक केन्द्रका रूपमा विकसित यो तीर्थ फर्पिङको सामाजिक–सांस्कृतिक जीवनसँग घनिष्ठ रूपमा जोडिएको वर्णन गरिन्छ। मूर्तिसमूहमा मुख्य देवी कालीको साथमा अन्य देवप्रतिमाहरूको पनि वास रहेको जानकारी दिइन्छ।

धार्मिक आस्था र पूजापाठ

यो स्थलमा वार्षिक रूपमा हजारौं भक्तजन पुग्ने गरिन्छ, जसले आफ्नो मनोकाङ्क्षा पूरा होस् भन्ने विश्वास राख्छन्। परिसर शान्त वातावरणमा अवस्थित भएकाले श्रद्धालुहरू पूजाआजा, व्रत तथा दर्शनका लागि उपयुक्त मान्छन्। अतीतमा देवीको मूर्तिको मुखमै नरिवल फोड्ने चलन थियो, जसको प्रभावले मुखाकृतिमा केही क्षति परेको देखिन्छ।

पर्व, मेला र बलि–परम्परा

यहाँ विशेषतः दसैं अवधिमा ठूलो मेला बस्छ। नवरात्रीका दिनहरूमा भक्तजनहरूले देवीप्रति समर्पित बलि चढाउने परम्परा निर्वाह गर्छन्। बलिमा प्रयोग हुने जनावरहरू यसप्रकार छन्:

• हाँस
• कुखुरा
• राँगो
• बोका

यी अनुष्ठानहरू मार्फत देवीप्रति श्रद्धा प्रकट गर्ने मान्यता प्रचलित छ।

सामाजिक–सांस्कृतिक पक्ष

दक्षिणकाली धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले सशक्त स्थलका रूपमा स्थापित छ। ऐतिहासिक समयमा राजाहरू पनि यहाँ हरेक वर्ष वैशाख महिनामा देवाली मनाउन आउने परम्परा रहेको बताइन्छ। यो केवल मन्दिर मात्र नभई वनभोज र मनोरञ्जनका लागि समेत उपयुक्त स्थलका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ।

पर्यटन र सम्भावना

प्राकृतिक हरियाली, दोभानको भौगोलिक विशेषता र सांस्कृतिक कार्यक्रमले यस क्षेत्रमा पर्यटन प्रवर्द्धनको राम्रो सम्भावना देखिन्छ। शान्त परिवेश तथा धार्मिक गतिविधिका कारण तीर्थयात्री र आगन्तुक दुवैका लागि आकर्षक गन्तव्यको रूपमा उल्लेखित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दक्षिणकाली मन्दिर।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दक्षिणकाली मन्दिर. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0

@misc{ne_272,
  title = {दक्षिणकाली मन्दिर},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A3%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}