किराँत धर्म

किराँत धर्म किराँत समुदायहरूमा विकसित धार्मिक–सांस्कृतिक प्रणाली हो, जसलाई सम्हाल्ने प्रमुख ग्रन्थीय परम्परा मुन्धुमका रूपमा चिनिन्छ। यसले जगत्‌को संरचना, मानवजीवनको चरण, सामुदायिक ऐन–कानुन र आरोग्य–उपचारका विधिसम्मका विषयहरू व्यवस्थित गर्छ। उक्त ज्ञान परम्परा लिम्बू, राई, याक्खा र सुनुवार समुदायमा प्रमुख रूपमा पाइन्छ र मौखिक थुन्ग्सप तथा लिखित पेय्सपका द्वि–रूपमा सञ्चालित छ। स्थान र भाषिक समूहअनुसार यसका शैलिहरूमा केही भिन्नता रहेको उल्लेख पाइन्छ।

मूल आधार: मुन्धुमको अवधारणा

मुन्धुम किराँतजन्य समाजहरूको सामूहिक अनुभवबाट विकसित, पुस्तौँसम्म जोगाइएका ज्ञान–परम्पराहरूको संग्रह हो। यसमा दार्शनिक दृष्टि, कथा–भाष्य, विधि–विधान र सामाजिक व्यवस्थादेखि उपचारका उपायसम्म समावेश छन्। प्रारम्भमा मौखिक परम्परामा बाँचेकाले समयक्रममा थपथाप र परिमार्जन हुँदै आएको र भौगोलिक क्षेत्रअनुसार केही विविधता देखिने उल्लेख छ।

• ब्रह्माण्ड–विश्व र जीवनसम्बन्धी दार्शनिक दृष्टिकोण
• त्यो दृष्टिलाई व्यवहारमा उतार्ने कथा र भाष्य
• जन्मदेखि मृत्युसम्मका संस्कार तथा ऋतुअनुसारका कर्मकाण्ड
• परिवार, समाज र नातागोता व्यवस्थापनका नियम–संहिता
• जडीबुटी, आहार, देव–देवीको प्रसादन तथा आत्मिक उपचारका विधि

थुन्ग्सप र पेय्सप: प्रसारणका रूप

थुन्ग्सप मुन्धुम वाचिक र लोकगीतको माध्यमबाट जोगिने परम्परा हो, जसलाई धार्मिक कवि र गायन परम्पराका व्यक्तिहरूले कण्ठस्थ रूपमा सुनाउँथे। आरम्भकालमा किराँत पुजारीहरूले यसलाई ‘साम्सा’ भन्ने उल्लेख पाइन्छ, जहाँ ‘सम’ ले गीत र ‘बा’ ले पुरुषलाई जनाउँछ भन्ने व्याख्या राखिएको छ। पेय्सप मुन्धुम लिखित संरचनामा रहेको धार्मिक ग्रन्थ हो, जसले मुन्धुमलाई व्यवस्थित खण्डहरूमा प्रस्तुत गर्छ।

पेय्सप मुन्धुम चार भागमा विभाजित छ: सोक्सोक, यहाङ्ग, साम्जी र साप्। सोक्सोक खण्डमा सृष्टिको आरम्भ, मानवोत्पत्ति, पापका कारण–प्रभाव, ईर्ष्या र क्रोधजस्ता दुर्वृत्ति तथा मृत्युसम्बन्धी व्याख्या समेटिन्छ। यहाङ्ग खण्डमा मानवजातिको पहिलो नेताको कथा राखिएको छ, जसले विवाह, मध्यस्थता, शुद्धीकरण र धर्मसम्बन्धी नियमहरू बनाई जीवनलाई सुधारतर्फ उन्मुख गराएको भनिएको छ। मानवजातिको विनाशसम्बन्धी कथा, किराँत समुदायभित्र रहेका धेरै भाषाहरूको प्रसंग, ऋतुअनुसारको सामूहिक पूजा तथा सुत्केरी र मृत्युका नियम ‘लिम्मोहाङ मुन्धुम’मा उल्लेख गरिएको बताइन्छ।

संस्कार, अनुष्ठान र उपचार

मुन्धुममा जन्म, गर्भावस्था, विवाह र अन्त्येष्टिसम्मका प्रमुख संस्कारहरूको विधि–विधान विस्तृत गरिएको छ। ऋतुअनुसारको पूजा र सामुदायिक अनुष्ठानलाई पनि महत्त्व दिइन्छ। आत्मिक अवरोध वा अशुभ प्रभाव हटाउन फेदाङबा–माङदेम्बा जस्ता धार्मिक विशेषज्ञहरू सक्रिय रहने उल्लेख छ, जसको कार्यप्रणाली धामी–झाँक्री परम्परासँग मिल्दोजुल्दो बताइन्छ। जडीबुटीको प्रयोग, उचित खानपान, देवी–देवताहरूको प्रसादन तथा मानसिक–आत्मिक सन्तुलनमार्फत आरोग्यप्राप्तिका उपाय मुन्धुममा समेटिएका छन्।

समाज र नियम–संहिता

मुन्धुमलाई सामूहिक लोकसाहित्य मात्र होइन, सामाजिक संविधान, ऐन–कानुन र आचारसंहिताको रूपमा पनि लिइन्छ। परिवार, समाज र नातागोता व्यवस्थापनका नियमहरू यसले निर्दिष्ट गर्दछ, जसको उद्देश्य सामुदायिक जीवनलाई अनुशासित र सन्तुलित बनाउनु हो। जनजीवनका कठिन प्रसङ्गमा मार्गदर्शकको भूमिकामा मुन्धुम प्रयोग हुने उल्लेख पाइन्छ।

भाषिक विविधता र नामावलि

किराँत भाषिक समूहअनुसार मुन्धुमका नाम भिन्न–भिन्न छन्। लिम्बूमा ‘मुन्धुम’ नै प्रचलित छ; सुनुवारमा ‘मुग्दुम्व’ भनिन्छ; याक्खाले ‘मुन्तुम’ भन्छन्; राई समूहभित्र बान्तवा, चाम्लिङ र लोहोरुङ भाषामा आफ्ना–आफ्नै परम्परा मुन्धुम नामसहित उल्लेखित छन्। राईभित्रका अन्य भाषाजस्तै पुमा (मुत्दुम), याम्फु (मिन्दुम), कुलुङ (रिद्दुम), दुमी, साम्पाङ र मेवाहाङमा ‘मुद्धुम/मुद्दुम’ रूपहरू चलनमा छन्। यी सबै पदावलीको मूल ‘मुन्थुम’ शब्द मानिन्छ, जसको अर्थ अन्धकार हटाई ज्ञानको प्रकाश ल्याउने बुझिन्छ।

ऐतिहासिकता, अभिलेखिकरण र धरोहर

मुन्धुम दीर्घकाल मौखिक परम्परामा प्रचलित रहेकाले क्षेत्रअनुसार भिन्नता देखिन्छ, तर पछिल्ला समयहरूमा यसको अभिलेखिकरणको प्रयास भएको छ। विशेषतः ईमानसिंह चेम्जोङ र वैरागी काइँला लगायतले विभिन्न पक्षहरू लेखित रूपमा सङ्कलन गर्न योगदान गरेका छन्। नेपाल निर्माणमा भूमिका खेलेका प्राचीन सभ्यताहरू—ब्राह्मणहरूको विदेह, क्षेत्री–शाक्यहरूको कपिलवस्तु, खसहरूको सिन्जा खोला र जुम्ला तथा काठमाण्डू क्षेत्रको किराँत सभ्यता—मध्ये किराँत परम्पराको मौलिक सम्पदाका रूपमा मुन्धुमको महत्त्व उल्लेखित छ। खुवालुङ किराँत धर्मको एक पवित्र स्थलका रूपमा उद्धृत गरिएको छ।

अध्ययन र प्रयोगको परिप्रेक्ष्य

मुन्धुमका पाठ र स्वरूप बुझ्न लिम्बू, याक्खा, सुनुवार र राई आदि किराँत भाषाको अध्ययन उपयोगी मानिन्छ। यसको विषयवस्तुमा हावा, पानी, आगो, जीवन, औषधि, देव–देवी, अनुष्ठान, जन्म, विवाह र मृत्युजस्ता आधारभूत आयामहरू समेटिएका छन्। वाचिक, काव्यात्मक र अनुष्ठानिक लयमा यसको वाचन–व्याख्या गर्ने परम्परा आज पनि समुदायभित्र जीवित रहेको बताइन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “किराँत धर्म।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A4_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). किराँत धर्म. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A4_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE

@misc{ne_281,
  title = {किराँत धर्म},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%81%E0%A4%A4_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}