सीता

सीता हिन्दू इतिहास–पुराण परम्परामा विशेष सम्मानित नायिका मानिन्छिन्। उनी रामायणका कथा–विन्यासको केन्द्रमा रहेकी पात्र हुन् र रामचरितमानसजस्ता काव्य–रचनामा पनि प्रमुख स्थान पाउँछिन्। मिथिलाको राजदरबारमा हुर्किएकी सीता राजा जनककी जेठी पालित छोरीका रूपमा उल्लिखित छन्। स्वयम्बरमा शिवधनु सम्हाल्ने साहस प्रमाणित भएपछि उनको विवाह अयोध्याका युवराज रामसँग सम्पन्न भएको भनाइ प्रचलित छ।

पहिचान र उपाधि

सीतालाई वैदेही र जानकी उपनामले पनि चिनिन्छ। मिथिलाको राज्य–परम्परासँग उनको गहिरो सम्बन्धका कारण ‘जनकी’ नाम प्रयोग भएको व्याख्या पाइन्छ, र ‘वैदेही’ नाम विदेह क्षेत्रसँग जोडिन्छ। नेपालमा उनी सांस्कृतिक अर्थमा ‘भूमिकी पुत्री’का रूपमा सम्मानित छन् र आदर्श नारी–प्रतिमाको रूपमा उल्लेख गरिन्छ। श्रद्धा, सतीत्व र मातृत्वका आदर्श गुणका कारण विभिन्न स्थानमा उनी मङ्गलदेवीसरह पूजनीय ठानिन्छिन्।

नाम र व्युत्पत्ति

‘सीता’ शब्दको मूलार्थ जमिन जोत्नाले बन्ने डोब वा हलको फालीले काटेको रेखासँग सम्बद्ध व्याख्या गरिन्छ। यसै सन्दर्भमा केही आख्यानहरूमा यज्ञभूमि तयार पार्दा जोतेको धरतीबाट उनी प्रकट भएको किम्बदन्ती पाइन्छ। नाम र अर्थबीचको यस दुविधाले उनको उत्पत्तिसँग जोडिने प्रतीकात्मकता पनि देखिन्छ।

जन्मसम्बन्धी परम्पराहरू

सीताको जन्मबारे विभिन्न ग्रन्थ र लोकपरम्परामा एकमत छैन। कतिपय आख्यानमा राजा जनकले यज्ञका लागि जमिन जोतेँदा भूमिबाट कन्या भेटिएको भनिन्छ। देवीभागवत पुराण परम्परामा रावणले कन्यालाई सन्दुकमा राखी जनकपुर क्षेत्रमा गाडेको र पछि जनकले उनलाई पाएका कथा सुनिन्छ। केही वर्णनमा मन्दोदरीले रावणसँग सम्बन्धित घटनाबाट गर्भ धारण गरेको, र शिशु भूमिगत राखिएको प्रसङ्ग आएको छ।

अन्य किम्बदन्तीमा ‘पद्मा’ नामक कन्या देवशक्तिबाट प्रकट भई विपद् सामना गरेकी, पछि सन्दुकभित्र सुरक्षित पारिएको र अन्ततः मिथिलामा अभिरक्षित भएकी भनिन्छ। आनन्द रामायण र अद्भुत रामायणमा यी भिन्न रूपान्तरहरू भेटिन्छन्। कम्ब रामायण परम्परामा वेदवतीको तपस्या र राखसँग जोडिएको कथाबाट सीताको अवतार व्याख्या गरिन्छ। यी सबै विविधताका कारण उनका जन्मसम्बन्धी विवरणबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ।

मिथिला र जनक वंश

मिथिला राज्यको पुरानो वंश परम्परामा जनकहरूको परम्परा दीर्घकालीन छ। कतिपय परम्परामा शीरध्वज उपाधि हलो–चिन्ह भएको राजचिन्हसँग जोडिन्छ। मिथिलालाई विदेह पनि भनिने हुँदा त्यहीँबाट वैदेही नामको प्रसार भएको देखिन्छ। जनकपुर र वरपर क्षेत्रका मन्दिर र संस्कारमा उनले विशेष स्थान ओगटेको देखिन्छ, जहाँ जानकी मन्दिरमा उनको पूजा–आराधना व्यापक छ।

बाल्यकाल र स्वयम्बर

सीतामा सानैदेखि असाधारण धैर्य र शक्ति रहेको वर्णन पाइन्छ। राजदरबारमा रहेका शिवधनुसँग सम्बन्धित घटनाले राजा जनकलाई विशेष वाचा गर्न प्रेरित गरेको बताइन्छ—धनुष सम्हाल्न सक्षम पुरुषलाई छोरी दिने प्रतिज्ञा। स्वयम्बरमा धेरै राज्यका नरेशहरू उपस्थित भए पनि कार्य कठिन रह्यो। अयोध्याबाट आएका रामले धनुष सम्हाल्न सफल भएपछि दुवैको विवाह धूमधामका साथ सम्पन्न भएको भनिन्छ।

यस घटनाको स्मृति मिथिला र अयोध्या समाजमा आज पनि जीवित छ। स्थानीय परम्परामा विवाह पञ्चमी पर्वका अवसरमा भक्तजनहरूको ठूलो जमघट हुने प्रचलन वर्णित छ।

परिवार र वैवाहिक सम्बन्ध

सीताका पालक अभिभावकका रूपमा राजा जनक र रानी सुनैना उल्लेखित छन्। उनी दशरथका जेठा पुत्र रामकी सहधर्मिणी हुन्। पारिवारिक सम्बन्धमा उनकी बहिनीहरू उर्मिला, माण्डवी र श्रुतकीर्ति रहेको र तिनीहरूको वैवाहिक सम्बन्ध क्रमशः लक्ष्मण, भरत र शत्रुघ्नसँग जोडिएको भनिन्छ। राजपरिवारको गृहस्थ व्यवस्थामा उनको सौम्यता र संयमित आचरणका कारण प्रतिष्ठा रहेको उल्लेख पाइन्छ।

लोककथा र श्राप

मिथिलाकै एक प्रसिद्ध लोककथामा तोते (सुँगा)को जोडीसँग जोडिएको प्रसङ्ग सुनिन्छ। भविष्यवाणीसम्बन्धी भनाइलाई लिएर तोतेसँग भएको घटनाले अनिष्ट वचन आउने, र गर्भावस्थामा पतिसँग वियोग भोग्नु पर्ने श्राप लागेको कथा प्रचलित छ। पछि यही जोडीले अयोध्यामा अन्य रूप लिएर पुनर्जन्म पाएको भनाइ पनि पाइन्छ। यी आख्यानहरू ग्रन्थीय भन्दा लोकश्रुति स्वरूपमा बढी जनप्रचलित छन्।

वनवासको प्रसङ्ग र जीवनान्त

कथासारमा कैकयीका वर–वचनसँग सम्बन्धित प्रसङ्गपछि रामलाई १४ वर्ष वनवासको उल्लेख भेटिन्छ। सीताको जीवनान्तबारे परम्परागत स्रोतहरू एकरूप छैनन्, र विभिन्न रामायणहरूमा पृथक् कथा रहेको बताइन्छ। त्यसैले अन्तिम चरणसम्बन्धी विवरणमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सीता।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सीता. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE

@misc{ne_284,
  title = {सीता},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}