हिन्दु धर्म

हिन्दु धर्म भारतीय भूभागमा उत्पत्ति पाएको बहुपरम्परागत धर्म हो, जसको ऐतिहासिक नाम सनातन धर्म मानिन्छ। यसको आधारमा आस्था, चिन्तन र आचार—तीनै आयामको बहुलता पाइन्छ, र कुनै एक संस्थापक वा एकीकृत शासकीय निकाय दाबी गरिँदैन। समसामयिक मूल्याङ्कनमा यो विश्वको तेस्रो ठूलो धर्म हो, करिब १ अर्ब ५० करोड अनुयायी सहित, जसको अधिकांश दक्षिण एसियामा बसोबास गर्छन्। मूल शिक्षामा धर्म, कर्म, संसार, मोक्ष र योग जस्ता धारणा केन्द्रीय मानिन्छन्।

उत्पत्ति, नाम र परिभाषिकता

“हिन्दु” पदको मूल उत्तरपश्चिमतिर बग्ने सिन्धु नदीबाट व्युत्पन्न भएको ठानिन्छ, जसले भारतीय उपमहाद्वीपको सांस्कृतिक सन्दर्भ जनाउँछ। ऐतिहासिक नाम सनातन धर्मको अर्थ दीर्घजीवी नीति वा अनन्त पथका रूपमा व्याख्या हुन्छ, र पाली समकक्ष रूप “धम्मो सनातनो” उल्लेख गरिएको छ। हिन्दु धर्मको परिधि व्यापक भएकाले कुनै एक वाक्यमा परिभाषित गर्न कठिन ठानिन्छ; यसमा एकल अगमवक्ता, सार्वभौम धर्माधिकार वा एक मात्र पवित्र ग्रन्थको दाबी छैन। विश्वासका तहमा बहुदेववाददेखि अद्वैत, एकेश्वरवाददेखि नास्तिक दृष्टिसम्मका विकल्पहरू स्वीकृत मानिन्छन्।

ऐतिहासिक जरा र विकास

यस परम्पराको जरा वैदिक धर्म, सिन्धु घाटी सभ्यता र क्षेत्रीय लोकआस्थासँग गाँसिएको देखिन्छ। प्रागैतिहासिक सामग्रीमा मातृदेवीसम्बन्धी मूर्तिहरू, पशुपति-जस्ता मुहर, लिङ्ग प्रतीक र पीपलजस्ता वृक्षपूजाको संकेत उल्लेखित छन्। समग्रमा हिन्दु धर्मलाई विभिन्न सांस्कृतिक धाराहरूको संश्लेषणका रूपमा बुझिन्छ, र यसको कुनै एकल संस्थापक छान्दैन। यस कारण, “सबैभन्दा पुरानो धर्म” भन्ने संबोधन पनि चलनमा आएको देखिन्छ।

शास्त्र र ग्रन्थसङ्ग्रह

हिन्दु शास्त्रहरू ठूलो परिमाणमा संरक्षित छन्, जसलाई परम्पराले दुई वर्गमा राख्छ—श्रुति र स्मृति। श्रुतिमा वेद र तिनसँग सम्बन्धित उपनिषद् राखिन्छन्, जबकि स्मृति परम्परामा पुराण, रामायण, महाभारत, श्रीमद्भगवद गीता र आगम महत्त्वका ग्रन्थहरूमध्ये पर्छन्। यी ग्रन्थहरूबाट दर्शन, अनुष्ठान, नीतिशास्त्र र आध्यात्मिक साधनाका संरचना विकसित भएका मानिन्छन्।

विश्वास र मूल अवधारणा

हिन्दु चिन्तनमा धर्म कर्तव्य, आचरण र सामाजिक-सांस्कृतिक व्यवस्थासँग सम्बन्धित मूल आदर्शका रूपमा प्रकट हुन्छ। कर्मको सिद्धान्तले आशय र कृत्यका परिणामहरूलाई संसार अर्थात् जन्म–मृत्यु–पुनर्जन्मको चक्रसँग गाँस्छ। प्रत्येक प्राणीमा आत्मा छ भन्ने मत प्रबल छ; मृत्युपछि आत्मा नाश नहुने र सञ्चित तथा प्रारब्ध कर्मअनुसार अर्को देह प्राप्त गर्ने भनाइ पाइन्छ। ८,४००,००० देह-प्रकारमध्ये मानव जन्मलाई उत्तम भनिन्छ, किनकि विवेकद्वारा मोक्षतर्फ अग्रसर हुन सकिन्छ। मोक्ष आत्मबोध र परमात्मासँगको ऐक्य अनुभूतिमा केन्द्रित चरम लक्ष्यका रूपमा व्याख्या गरिन्छ।

पुरुषार्थ: जीवनका लक्ष्यहरू

जीवन-योजनाको शास्त्रीय रूपरेखा चार पुरुषार्थले चित्रित गर्छ। धर्मकासँगै अर्थ—जीविका, दायित्व र भौतिक समृद्धिको संयमित खोज; काम—इच्छा, सौन्दर्यबोध र प्रेमसम्बन्धी आकाङ्क्षाको संस्कारित रूप; र मोक्ष—संसारको चक्रबाट मुक्ति—यी चार धारणा लक्ष्यका तहहरू मानिन्छन्। चारैको सन्तुलनलाई शुभ जीवनपद्धतिको मानक ठानिन्छ।

सम्प्रदाय र देव-अवधारणा

हिन्दु परम्परामा केन्द्रीय सिद्धान्तको एकरूपता हुँदैन, तथापि चार प्रमुख धाराहरू प्रख्यात छन्—शैव, वैष्णव, शाक्त र स्मार्त। धेरै हिन्दुहरूले सृष्टि, पालन र संहार सम्बन्धी परम वस्तु वा ईश्वरीय वास्तविकतालाई स्वीकार गर्छन्, यद्यपि केही विद्यालयहरूले यस्तो अवधारणालाई अस्वीकार पनि गर्छन्। देवताहरूलाई कहिले अवैयक्तिक परम सत्यका रूपहरू, कहिले एकै सर्वोच्चको विभिन्न अभिव्यक्तिका रूपमा बुझिन्छ। विष्णुका अवतारहरूमा राम र कृष्ण विशेष सम्मानित मानिन्छन्, र केही वैष्णव धाराहरूमा कृष्णलाई सर्वोच्चका रूपमा पूजिन्छ।

योग र साधनाका बाटा

आध्यात्मिक प्रगतिका विविध मार्गलाई योगको शीर्षकमा प्रस्तुत गरिन्छ। मूलतः चार पथ व्यापक छन्—भक्ति योग, कर्म योग, राज योग र ज्ञान योग। गीता, योगसूत्र, हठयोग प्रदीपिका र उपनिषद् जस्ता ग्रन्थहरूमा यी विधिहरूको सैद्धान्तिक तथा व्यावहारिक व्याख्या पाइन्छ। साधनाको लक्ष्य मोक्ष, समाधि वा निर्वाणका नामले सम्बोधन गरिने परम शान्ति र स्वतन्त्रतासम्म पुग्ने रूपमा चित्रित छ।

स्वर्ग, नरक र परलोक दृष्टि

पुराण साहित्यले विभिन्न स्वर्गीय र नरकीय लोकहरूको वर्णन गर्छ, जहाँ कर्मानुसार फलभोग हुने भनिन्छ। पूर्वजप्रति तर्पण वा अर्पणद्वारा पीडित आत्मालाई सहायता पुग्ने धारणा पनि त्यही परम्परामा पाइन्छ। निश्चित कालपछि तत्त्वस्तरहरू हुँदै पुनः देहधारण गरी संसारको चक्र निरन्तर रहन्छ भन्ने मत व्यापक छ।

भौगोलिक वितरण

हिन्दु धर्म आज करिब १ अर्ब ५० करोडभन्दा बढी मानिसले आचरण गर्छन्, जसमा ९६% दक्षिण एसिया क्षेत्रमै बसोबास गर्छन्। भारत र नेपालमा बहुसङ्ख्यक रहेको यस धर्मका अनुयायीहरू बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, पाकिस्तान, इन्डोनेसिया, मलेसिया, सिङ्गापुर, मौरिसस, फिजी, सुरिनाम, गयाना, ट्रिनिडाड र टोबागो, संयुक्त अधिराज्य, क्यानडा र संयुक्त राज्य अमेरिका लगायत देशहरूमा पनि उल्लेखनीय रूपमा उपस्थित छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हिन्दु धर्म।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). हिन्दु धर्म. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE

@misc{ne_279,
  title = {हिन्दु धर्म},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%81_%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}