दैलेख जिल्ला

दैलेख जिल्ला नेपालको कर्णाली प्रदेशअन्तर्गतको एक पहाडी जिल्ला हो, जसको प्रशासनिक केन्द्र नारायण नगरपालिकास्थित दैलेख बजारमा अवस्थित छ। यस जिल्लाको क्षेत्रफल १,४८५.५७ वर्गकिलोमिटर हो र राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या २,५२,३१३ दर्ता भएको छ। पूर्वतर्फ जाजरकोट जिल्ला, उत्तरतर्फ कालीकोट जिल्ला, पश्चिमतर्फ अछाम जिल्ला र दक्षिणतर्फ सुर्खेत जिल्ला यसका छिमेकी जिल्ला हुन्। काठमाडौँबाट करिब ६५० किलोमिटर पश्चिम, कोहलपुरबाट १५० किलोमिटर र सुर्खेत उपत्यकाबाट ६५ किलोमिटर उत्तरतर्फ यसको सदरमुकाम पर्छ।

स्थिति र सीमाना

जिल्ला २८°३५’ उत्तरदेखि २९°०८’ उत्तर र ८१°२५’ पूर्वदेखि ८१°५३’ पूर्व निर्देशाङ्कबीच फैलिएको छ। न्यून उचाइ करिब ५४४ मि. र उच्चतम बिन्दु ४,१६८ मि. सम्म पुग्ने भएकाले भौगोलिक उचाइमा ठूलो भिन्नता देखिन्छ। सदरमुकाम करिब १,४४८ मि. उचाइमा अवस्थित छ, जसले मध्यम उचाइको बसोबसहितको पहाडी भूभागलाई प्रतिनिधित्व गर्छ।

नामको व्युत्पत्ति

स्थानीय परम्परा अनुसार ‘दैलेख’ शब्द ‘दधी लेख’बाट विकसित भएको मानिन्छ। ‘दधी’ शब्दले दधीची ऋषिलाई जनाउँछ र ‘लेख’ शब्दले पहाडलाई; त्यसैले ऋषि दधीचीले साधना गरेको पहाड भन्ने अर्थ प्रकट हुन्छ। अर्को किंवदन्तीमा यस क्षेत्रलाई प्राचीनकालमा देवताहरूको वासस्थान, अर्थात् ‘दैवलोक’, भनिन्थ्यो, समयक्रममा यही पदावली परिमार्जित भई ‘दैलेख’ बनेको विश्वास छ।

ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य

बारौँदेखि चौधौँ शताब्दीबीच दैलेख क्षेत्र खस राज्यको भाग रह्यो, जसको केन्द्र सिँजा उपत्यका आसपास थियो। खस शक्तिको क्षयपछि पश्चिम पहाडी भूभाग धेरै साना राज्यहरूमा विभक्त भयो। आधुनिक नेपालको एकीकरण अघिसम्म कर्णाली क्षेत्रमा ‘बाइसे राज्य’ नामले चिनिएका राज्यसमूहमध्ये दैलेख पनि एक स्वतन्त्र इकाईका रूपमा अभिलेखित छ।

भूगोल र जलवायु

जिल्लाको भू–आकृति मध्यपहाडीदेखि उच्चपहाडी सम्म विस्तारित छ। उचाइका आधारमा जलवायु क्षेत्र चार तहमा वर्णित छन्:

• माथिल्लो उष्णकटिबन्धीय (करिब ३००–१,००० मि.): क्षेत्रफलको अनुमानित १६.७%
• उपोष्णकटिबन्ध (करिब १,०००–२,००० मि.): करिब ६४.५%
• समशीतोष्ण (करिब २,०००–३,००० मि.): करिब १६.१%
• उपपर्वतीय (करिब ३,०००–५,५०० मि.): करिब २.४%

यस्ता उचाइ–आधारित क्षेत्रीय भिन्नताले बालीचक्र, बस्ती वितरण र सेवाको पहुँचमा पनि अन्तर देखिन्छ।

यातायात र पहुँच

दैलेख सडकले जिल्लालाई कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगरसँग जोड्छ, जहाँबाट सडक सञ्जाल रत्न राजमार्गमार्फत कोहलपुर र त्यहाँबाट महेन्द्र राजमार्गसँग अभिसृत हुन्छ। दुल्लु हुँदै कर्णाली राजमार्गमा पुग्ने अर्को सडक पनि प्रयोगमा छ। राष्ट्रिय राजधानी काठमाडौँसँग सडक दूरी करिब ६४७.४१ किमि. उल्लेख गरिएको छ। नजिकको हवाई पहुँच सुर्खेत विमानस्थलबाट सम्भव छ, जसको दूरी दैलेखबाट करिब ७० किमि. हो।

जनसाङ्ख्यिकी

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जिल्लाको कुल जनसङ्ख्या २,५२,३१३ दर्ता भएको छ; यद्यपि प्रकाशित तथ्याङ्कमा सानो अन्तर देखिन्छ। ५ वर्षमुनिका बासिन्दा करिब १०.६२% छन्। साक्षरता दर ७५.५% र लिङ्ग अनुपात प्रति १०८९ महिलामा १००० पुरुष रहेको छ। करिब ४८.७१% जनसङ्ख्या नगरपालिकात्मक क्षेत्रमा बसोबास गर्छन्।

समुदायिक संरचनामा खस समुदायको वर्चस्व छ, कुल जनसङ्ख्याको करिब ८८% अङ्गीकार हुन्छ। जातीय विवरणमा क्षेत्री करिब ३५.३०% र खस दलित करिब २८% रहेका छन्। पहाडी जनजाति करिब ११% छन्, जसमा मगर समुदाय करिब ९% हो। मातृभाषामा करिब ९५.९०% ले नेपाली र २.९६% ले मगर भाषा बोल्ने तथ्याङ्क दर्ता छन्। धर्ममा हिन्दु धर्म ९५.९१% का साथ प्रबल छ; बौद्ध धर्म करिब २.७५%, इसाई धर्म ०.८१% र अन्य/अप्रकाशित करिब ०.५३% छन्।

प्रशासनिक संरचना

संघीय व्यवस्थाअनुरूप जिल्ला ११ स्थानीय तहमा विभाजित छ, जसमा ४ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका पर्छन्। नगरपालिकाहरू: नारायण नगरपालिका, दुल्लु नगरपालिका, आठबीस नगरपालिका र चामुण्डा बिन्द्रासैनी नगरपालिका। गाउँपालिका: ठाँटीकाँध गाउँपालिका, भैरवी गाउँपालिका, महाबु गाउँपालिका, नौमुले गाउँपालिका, डुङ्गेश्वर गाउँपालिका, गुराँस गाउँपालिका र भगवतीमाई गाउँपालिका। यी तहहरूले वडा संरचनामार्फत स्थानीय सेवा, पूर्वाधार र विकास कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दैलेख जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). दैलेख जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_84,
  title = {दैलेख जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}