प्युठान जिल्ला

प्युठान जिल्ला नेपालको लुम्बिनी प्रदेशमा पर्ने एक पहाडी जिल्ला हो, जसले भौगोलिक रूपले विविध उचाइ र जलवायु समेट्छ। पूर्वतिर अर्घाखाँची जिल्ला र गुल्मी जिल्ला, पश्चिमतिर रोल्पा जिल्ला र दाङ जिल्ला, उत्तरतिर बाग्लुङ जिल्ला तथा रोल्पा जिल्ला, र दक्षिणतिर अर्घाखाँची र दाङसँग यसको सीमा जोडिन्छ। प्राकृतिक बनावट, समशीतोष्ण हावापानी र स्थानीय प्रशासनिक संरचनाका कारण यस जिल्लाले क्षेत्रीय महत्व राख्छ।

भौगोलिक अवस्थिती र सीमाना

जिल्लाको भू–आकृति तलका वेशीदेखि टार र डाँडापाखा हुँदै उच्च पहाडी भागसम्म फैलिएको छ। सीमा पूर्वमा अर्घाखाँची र गुल्मी, पश्चिममा रोल्पा र दाङ, उत्तरमा बाग्लुङ र रोल्पा तथा दक्षिणमा अर्घाखाँची र दाङसँग मिल्छ। यस्तो सन्निकटताले पश्चिम पहाडको आन्तरिक आवागमन र आदान–प्रदानमा योगदान गरेको देखिन्छ।

भू–आकृति, जलवायु र जलवृष्टि

समुद्री सतहबाट करिब ३०५ मिटरदेखि ३,६५९ मिटरबीचको उचाइले यहाँको स्थलरूपलाई परिभाषित गर्छ। जिल्लामा सामान्यतया ठण्डा र समशीतोष्ण प्रकृतिको हावापानी अनुभव हुन्छ। वार्षिक तापक्रम दायरा झण्डै न्युनतम १४.८ देखि अधिकतम २४.१ डिग्रीसम्म उल्लेख गरिएको छ। सरदर वार्षिक वर्षा करिब १,३०० मि.मि. रहेको तथ्य पाइन्छ, जसले वर्षाको मौसमीपन र कृषि सम्भावनासँग सम्बन्ध राख्छ।

क्षेत्रफल र भूमि प्रयोग

प्युठानको कुल क्षेत्राधिकार करिब १,३२,८९० हेक्टरमा फैलिएको छ। सो भूभागमा पहाड, डाँडा र वेशी क्षेत्रका कारण उचाइ तथा भौगोलिक ढाँचामा विविधता देखिन्छ। यस्ता भूरूपात्मक विशेषताले बस्ती वितरण, यातायात सम्भावना र स्थानीय अर्थतन्त्रको ढाँचा निर्धारण गर्ने आधार तयार गर्छन्।

नामको व्युत्पत्ति

जिल्लाको नाम कसरी बनेको भन्ने विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। केही अभिलेख अनुसार प्रार्थनासँग सम्बन्धित पदावलीबाट अपभ्रंश हुँदै हालको नाम बनेको भनाइ पाइन्छ। अन्य कतिपय व्याख्याले पुजुठान वा प्राथाना जस्ता रूपान्तरबाट वर्तमान नाम आएको जनाउँछन्। योगी नरहरिनाथ लगायतका लेखकका लेखोटमा अर्को रूपान्तरको अंश भेटिन्छ, भने कतिपय पत्र–लेखमा पिउठानी/पिउठाना जस्ता चलन पनि देखिन्छ। केही धारणाले सुरक्षा निगरानी (पिउठ बस्ने ठाना) भन्ने अर्थबाट अपभ्रंश भई हालको रूप बनेको तर्कसमेत गर्छन्।

इतिहासिक सन्दर्भ

प्रारम्भिक बसोबासमा विशेष गरी मगर समुदायको उपस्थिति रहेकामा स्थाननामहरूले सङ्केत गर्छन्। प्राचीन कालखण्डमा यो भूभाग लिच्छवि शासनअन्तर्गत रहेको र पछि खस मल्लहरूको प्रभाव चौधौँ शताब्दीसम्हालिन पुगेको उल्लेख पाइन्छ। पाल्पाली शासनसँग पनि सम्बन्ध देखिन्छ; पाल्पाका राजा मुकुन्द सेनका समकालीन रूपमा प्युठानी राजा रुद्रसिंह उल्लेखित छन्। उनीपछि मोति चन्द्र प्रथम भए, र मोतिचन्द्रपछि रुद्रचन्द्र, गजेन्द्रचन्द्र र गजकेशरीचन्द्रको नाम श्रुतिहरूमा भेटिन्छ।

विक्रम संवत् १७६० तिर पृथ्वीपति शाह राजा भएको विवरण एउटा ताम्रपत्रमा दर्साइएको छ। वि.सं. १८३२ मा राजा माणिकचन्द्रको ताम्रपत्र र वि.सं. १८३५ मा मोतिचन्द्र द्वितीय राजा रहेकाबारे उल्लेख भेटिन्छ। केही अभिलेखले खुग्री, भिंग्री, इष्मा र मुसिकोट क्षेत्र प्युठानसँग अनुयायी सम्बन्धमा रहेकाबारे पनि औंल्याउँछन्। यी विवरणहरूको कालक्रम र अर्थबारे विस्तृत अध्ययन आवश्यक देखिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा जम्मा ९ स्थानीय तह कायम छन्, जसमा २ नगरपालिका र ७ गाउँपालिका समावेश छन्। नगरपालिकामा प्युठान नगरपालिका र स्वर्गद्वारी नगरपालिका पर्दछन्। बाँकी सात स्थानीय तह ऐरावती, गौमुखी, झिमरुक, नौवहिनी, मल्लरानी, माण्डवी र सरुमारानी गाउँपालिका हुन्।

स्थानीय तह र केन्द्र

• प्युठान नगरपालिका — केन्द्र: विजुवार; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): ४२,१३०; क्षेत्रफल: १२८.९६ वर्ग किमि.; जनघनत्व: ३३० प्रति वर्ग किमि.
• स्वर्गद्वारी नगरपालिका — केन्द्र: भिङ्ग्री; जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८): ३२,०३७; क्षेत्रफल: २२४.०७ वर्ग किमि.; जनघनत्व: १४० प्रति वर्ग किमि.
• ऐरावती गाउँपालिका — केन्द्र: बरौला
• गौमुखी गाउँपालिका — केन्द्र: पूजा
• झिमरुक गाउँपालिका — केन्द्र: भ्यागुते
• नौवहिनी गाउँपालिका — केन्द्र: लुङ
• मल्लरानी गाउँपालिका — केन्द्र: प्युठान खलङ्गा
• माण्डवी गाउँपालिका — केन्द्र: जस्पुर
• सरुमारानी गाउँपालिका — केन्द्र: ढुङ्गेगढी

निर्वाचन व्यवस्था

यो जिल्लामा प्रादेशिक तहका लागि २ निर्वाचन क्षेत्र तोकिएका छन्, र संघीय तहको प्रतिनिधि सभाका लागि १ क्षेत्र निर्धारण गरिएको छ। प्रादेशिक प्रतिनिधित्व प्रदेश सभामा पुग्ने गरी सोही विभाजन लागू हुन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “प्युठान जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). प्युठान जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_75,
  title = {प्युठान जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A0%E0%A4%BE%E0%A4%A8_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}