गुल्मी जिल्ला

गुल्मी जिल्ला लुम्बिनी प्रदेशअन्तर्गत पर्ने नेपालको प्रशासनिक एकाइ हो। यसको प्रशासनिक केन्द्र तम्घासमा अवस्थित छ। जिल्लाको पूर्व भागमा स्याङ्जा जिल्ला र पर्वत जिल्ला, दक्षिण भागमा पाल्पा जिल्ला र अर्घाखाँची जिल्ला, उत्तरतर्फ बागलुङ जिल्ला तथा पश्चिमतर्फ प्युठान जिल्ला पर्छन्। यहाँको कफी उत्पादन स्वदेशी र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा माग भई चिनिएको छ।

भूगोल र सीमाना

गुल्मी पहाडी भू–आकृतिको जिल्ला हो, जसलाई वरपरका जिल्लाहरूले सबै दिशाबाट घेरेका छन्। पूर्व र उत्तरतर्फका छिमेकी पहाडी जिल्लासँग ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्पर्क रहँदै आएको उल्लेख पाइन्छ। प्रशासनिक र सामाजिक सेवा केन्द्रको रूपमा तम्घासले यातायात र व्यापारिक आवतजावतलाई समातेको देखिन्छ।

नामाकरण

जिल्लाको नामाबारे विभिन्न व्याख्या भेटिन्छन्। संस्कृतमा ‘गुल्म’ शब्द सैनिक टुकडी वा छाउनीका अर्थमा आउने भएकाले, लिच्छवि काल र मध्यकालीन समयमा यस भेगमा सैनिक बसोबास रहेको धारणा उल्लेख गरिएको छ। कतिपय स्रोतले गण्डकी नदी किनारका गढी–गुल्म सम्बन्धी छाउनीका सन्दर्भ र ‘गुल्मी चारपाला’ (गुल्मीकोट) जस्ता स्थाननामलाई पनि नामको आधार मान्ने गरेको बताउँछन्। लिच्छवि कालका सन्दर्भहरू देखिए पनि यिनैमध्ये कुन व्याख्या निर्णायक हो भन्नेमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा २ नगरपालिका र १० गाउँपालिका गरी जम्मा १२ स्थानीय तह रहेका छन्। तलका विवरणहरू वि.सं. २०७८ का जनसङ्ख्या, क्षेत्रफल र जनघनत्वका तथ्याङ्कसहित प्रस्तुत गरिएको छ।

• रेसुङ्गा नगरपालिका — वडा १४; केन्द्र: तम्घास; जनसङ्ख्या ३१,५५१; क्षेत्रफल ८३.७४ वर्ग किमि; जनघनत्व ३८०।
• मुसिकोट नगरपालिका — वडा ९; केन्द्र: वामीटक्सार; जनसङ्ख्या २८,४५४; क्षेत्रफल ११४.७४ वर्ग किमि; जनघनत्व २५०।
• मालिका गाउँपालिका — वडा ८; केन्द्र: अर्खवाङ; जनसङ्ख्या २०,०७५; क्षेत्रफल ९२.४९ वर्ग किमि; जनघनत्व २२०।
• मदाने गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र: पुर्कोटदह; जनसङ्ख्या २०,०२२; क्षेत्रफल ९४.५२ वर्ग किमि; जनघनत्व २१०।
• धुर्कोट गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र: जैसीथोक; जनसङ्ख्या १८,८१४; क्षेत्रफल ८६.३२ वर्ग किमि; जनघनत्व २२०।
• रुरुक्षेत्र गाउँपालिका — वडा ६; केन्द्र: बलेटक्सार; जनसङ्ख्या १६,५९७; क्षेत्रफल ६७.३८ वर्ग किमि; जनघनत्व २५०।
• इस्मा गाउँपालिका — वडा ६; केन्द्र: इस्मा रजस्थल; जनसङ्ख्या १८,५२९; क्षेत्रफल ८१.८८ वर्ग किमि; जनघनत्व २३०।
• गुल्मीदरबार गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र: गौँडाकोट; जनसङ्ख्या १९,२९६; क्षेत्रफल ७९.९९ वर्ग किमि; जनघनत्व २४०।
• चन्द्रकोट गाउँपालिका — वडा ८; केन्द्र: शान्तिपुर; जनसङ्ख्या १८,६६२; क्षेत्रफल १०५.७३ वर्ग किमि; जनघनत्व १८०।
• कालिगण्डकी गाउँपालिका — वडा ७; केन्द्र: पूर्तिघाट; जनसङ्ख्या १५,०४४; क्षेत्रफल १०१.०४ वर्ग किमि; जनघनत्व १५०।
• सत्यवती गाउँपालिका — वडा ८; केन्द्र: जोहाङ; जनसङ्ख्या १९,४७३; क्षेत्रफल ११५.९२ वर्ग किमि; जनघनत्व १७०।
• छत्रकोट गाउँपालिका — वडा ६; केन्द्र: हर्दिनेटा; जनसङ्ख्या १९,३५७; क्षेत्रफल ८७.०१ वर्ग किमि; जनघनत्व २२०।

अर्थतन्त्र र कृषि

जिल्लाको कृषि पहिचानमा कफी प्रमुख बालीका रूपमा स्थापित छ। यहाँ उत्पादित कफीले स्वदेशी उपभोगसँगै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा समेत स्थान बनाएको उल्लेख पाइन्छ। कृषि उपजसँग सम्बन्धित साना व्यावसायिक क्रियाकलाप र स्थानीय बजारहरूले ग्रामीण आय–आर्जनमा योगदान पुर्‍याउने देखिन्छ।

संस्कृति र पर्यटन

गुल्मीमा मनाइने माघे सङ्क्रान्ति स्थानीय समुदाय र आगन्तुक दुबैका लागि आकर्षक पर्व मानिन्छ। धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलहरूमार्फत क्षेत्रीय पर्यटन प्रवर्द्धन भइरहेको देखिन्छ।

प्रमुख दर्शनीय स्थल

• रिडीस्थित ऋषिकेश मन्दिर (रिडी) — धार्मिक तीर्थस्थलका रूपमा चर्चित।
• गुल्मी–पाल्पा–स्याङ्जा जोड्ने तिनमुखे पुल — अवलोकनीय अवसंरचना।
• थोर्गा कोट — उखु र गुडका लागि चिनिने स्थानीय बजार क्षेत्र।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गुल्मी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). गुल्मी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_69,
  title = {गुल्मी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}