रोल्पा जिल्ला

रोल्पा जिल्ला पश्चिम पहाडमा पर्ने जिल्ला हो, जसको क्षेत्रफल १,८७९ वर्ग किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। यसको भौगोलिक सीमाना दक्षिणतिर दाङ जिल्ला, पूर्वतिर प्युठान जिल्ला, पश्चिमतिर सल्यान जिल्ला र उत्तरतिर पूर्वी रुकुम जिल्ला सँग मिल्छ। पहाडी भू-आकृति, वनसम्पदा, फराकिला उपत्यका र स्थानीय संस्कृतिको विविधताले यस क्षेत्रको पहिचान बनाएको देखिन्छ।

भौगोलिक अवलोकन

जिल्ला पहाडे भूदृश्यले परिचित छ, जहाँ ठूला पहाड र घना बन क्षेत्रहरू भेटिन्छन्। उपत्यकाहरू फैलिएका र बसोबासका थलोहरू बिखरिएका वर्णित छन्। पश्चिम पहाडी मार्गमा रहेको यो जिल्लाले नजिकैका जिल्लासँग प्राकृतिक भूगोल र सामाजिक आदान–प्रदानको सन्दर्भ साझा गर्छ।

नामकरण र सीमा–परिवर्तन

स्थानीय परम्पराअनुसार, यस जिल्लाको नाम रोल्पाथुम नामक स्थलसँग सम्बन्धित छ। प्रशासनिक सीमांकन फेरबदलका क्रममा उक्त क्षेत्रका कतिपय अंशहरू वर्तमान रोल्पाबाट अलग भई सल्यान जिल्लातर्फ परेका बताइन्छन्। सोही कारणले आज "रोल्पा" भनेर चिनिने स्थल सल्यानतर्फ पर्ने उल्लेख पाइन्छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि

राना–शाह एकीकरणभन्दा अघि, यस भेगमा बाइसे–चौबिसेसँग मिल्दोजुल्दो तर सानामाना राज्य व्यवस्थाहरू रहेको जनश्रुति छ। यहाँका शासकहरू व्यापक रूपमा विख्यात नहुनुको सम्भावित कारण राज्य क्षेत्र सीमित हुनु हो भन्ने धारणा भेटिन्छ। गजुलकोटमा काठमा कुँदिएको वि.सं. १७०३ को अभिलेख फेला परेको उल्लेखले त्यहाँ दरबार व्यवस्थाको प्रमाण दिन्छ।

गजुल क्षेत्रमा प्रारम्भदेखि ‘सेन’ वंशका राजाको स्थायी उपस्थिति थिएन भन्ने भनाइ छ। केही कालखण्डमा राजा नहुँदा स्थानीय काजीहरूले योग्य व्यक्तिको खोजी गरेको किम्वदन्ती सुनिन्छ। सोही क्रममा जाजरकोटतर्फको जक्तिपुरबाट आएका तुथासेन नामका व्यक्तिलाई चौतारीमा टाउकोको फेटा खोलेर बसेको देखेपछि, काजीहरूको गोप्य सहमतिअनुसार राजपद प्रदान गरिएको भनाइ प्रचलित छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा १० वटा स्थानीय तह छन्—१ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका। यी तहहरू क्रमशः रोल्पा नगरपालिका, त्रिवेणी गाउँपालिका, परिवर्तन गाउँपालिका, माडी गाउँपालिका, रुन्टीगढी गाउँपालिका, लुङग्री गाउँपालिका, गङ्गादेव गाउँपालिका, सुनछहरी गाउँपालिका, सुनिलस्मृति गाउँपालिका र थवाङ गाउँपालिका हुन्।

• रोल्पा नगरपालिका: केन्द्र लिवाङ; वडा १०।
• त्रिवेणी गाउँपालिका: केन्द्र जुगाँर; वडा ७।
• परिवर्तन गाउँपालिका: केन्द्र पुत्लाचौर; वडा ६।
• माडी गाउँपालिका: केन्द्र घर्तीगाउँ; वडा ६।
• रुन्टीगढी गाउँपालिका: केन्द्र झेनाम; वडा ९।
• लुङग्री गाउँपालिका: केन्द्र वडाचौर; वडा ७।
• गङ्गादेव गाउँपालिका: केन्द्र सानाडाँडा; वडा ७।
• सुनछहरी गाउँपालिका: केन्द्र जैमाकसला; वडा ७।
• सुनिलस्मृति गाउँपालिका: केन्द्र सुलिचौर; वडा ८।
• थवाङ गाउँपालिका: केन्द्र थवाङ; वडा ५।

स्थानीय तथ्याङ्क

उपलब्ध तथ्यअनुसार (वि.सं. २०७८), स्थानीय तहहरूको जनसांख्यिक र भौगोलिक विवरण यस प्रकार प्रस्तुत छ:

• रोल्पा नगरपालिका — जनसंख्या ३५,३७६; क्षेत्रफल २७०.४२ वर्ग किमी; घनत्व १३० प्रति वर्ग किमी।
• त्रिवेणी गाउँपालिका — जनसंख्या २३,४१२; क्षेत्रफल २०५.३९ वर्ग किमी; घनत्व ११० प्रति वर्ग किमी।
• परिवर्तन गाउँपालिका — जनसंख्या २१,६७१; क्षेत्रफल १६३.०१ वर्ग किमी; घनत्व १३० प्रति वर्ग किमी।
• माडी गाउँपालिका — जनसंख्या १८,०५६; क्षेत्रफल १२९.०५ वर्ग किमी; घनत्व १४० प्रति वर्ग किमी।
• रुन्टीगढी गाउँपालिका — जनसंख्या २८,२९१; क्षेत्रफल २३२.६९ वर्ग किमी; घनत्व १२० प्रति वर्ग किमी।
• लुङग्री गाउँपालिका — जनसंख्या २६,३२५; क्षेत्रफल १३५.२३ वर्ग किमी; घनत्व १९० प्रति वर्ग किमी।
• गङ्गादेव गाउँपालिका — जनसंख्या २१,५०३; क्षेत्रफल १२४.३८ वर्ग किमी; घनत्व १७० प्रति वर्ग किमी।
• सुनछहरी गाउँपालिका — जनसंख्या १७,२४१; क्षेत्रफल २७७.६२ वर्ग किमी; घनत्व ६२ प्रति वर्ग किमी।
• सुनिलस्मृति गाउँपालिका — जनसंख्या ३०,६१७; क्षेत्रफल १५६.५५ वर्ग किमी; घनत्व २०० प्रति वर्ग किमी।
• थवाङ गाउँपालिका — जनसंख्या १०,८५१; क्षेत्रफल १९१.०७ वर्ग किमी; घनत्व ५७ प्रति वर्ग किमी।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “रोल्पा जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). रोल्पा जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_76,
  title = {रोल्पा जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}