इटहरी उपमहानगरपालिका

इटहरी उपमहानगरपालिका नेपालको पूर्वी भागमा अवस्थित, व्यापारिक चहलपहल र यातायातका सञ्जालले परिचित शहरी केन्द्र हो। यो शहर धरान उपमहानगरपालिकाको दक्षिणतर्फ र विराटनगर महानगरपालिकातर्फको उत्तरी दिशामा पर्छ, जसले क्षेत्रीय आवागमनको धुरीको काम गर्छ।

प्रशासनिक विकास

तत्कालीन इटहरी गाउँ विकास समितिका सम्पूर्ण वडाहरू समेटेर वि.सं. २०५३ माघ ११ मा यस स्थानलाई नगरपालिका घोषण गरिएको थियो। पछि मन्त्रालयस्तरीय समितिको २०७१ मङ्सिर १६ को निर्णय र २०७१ पुस २८ को राजपत्रिक सूचनापछि आवश्यक प्रक्रिया पूरा गरी उपमहानगरपालिका बनाइयो। उन्नयनका बेला तत्कालीन एकम्बा, खनार, पकली र हाँसपोसा गाविस समेटिएका थिए।

भूगोल र अवस्थिति

इटहरी समथर भूभागमा फैलिएको छ र समुद्र सतहबाट ११६ देखि १६४ मिटरको दायरामा अवस्थित छ। नगर क्षेत्रफलबारे स्रोतमा दुई मान पाइन्छन्—९३.७८ र ९३.७९ वर्ग किलोमिटर—जसले सूचनामा सानो भिन्नता देखाउँछ। यहाँबाट करिब २० किलोमिटर टाढा कोशी बाँध पर्दछ। इटहरीदेखि करिब १२ किलोमिटर उत्तरमा धरान उपमहानगरपालिका र करिब २२ किलोमिटर दक्षिणमा विराटनगर महानगरपालिका रहेका छन्।

मौसम

चिसो मौसममा तापक्रम करिब १०–१८ डिग्री सेल्सियस रहन्छ भने गर्मी याममा करिब ३०–४२.३ डिग्री सेल्सियससम्म पुग्ने गर्छ।

जनसांख्यिकी र भाषा

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ का अनुसार कुल जनसंख्या १,९७,२४१ छ, र ५०,३५० घरधुरी दर्ता भएका छन्। यहाँ थारु, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, राई, लिम्बु, गुरुङ, तामाङ, मुसहर र मुसलमान लगायतका समुदायहरूको बसोबास छ। भाषिक रूपमा नेपाली भाषा प्रमुख हो; साथै थारु भाषा, मैथिली भाषा, राई भाषा, लिम्बु भाषा, तामाङ भाषा, सुनुवार र नेवारी भाषा पनि बोलिन्छन्।

नाम र व्युत्पत्ति

स्थानीय बुढापाकाका कथनअनुसार इटहरीको नामकरण थारु बोलीबाट विकसित भएको हो। विगतमा यहाँ इट्टाको व्यापक प्रयोग हुन्थ्यो र राणा शासनको उत्तरार्धतिर इट्टा र काठ मिलाएर बनाइएको ‘तुरूङ’ नामक दण्डसाधन प्रयोग भएको बताइन्छ। थारु भाषामा ‘इट’ ले इट्टा जनाउँछ र काठको त्यो साधनलाई ‘हरि’ भनिन्छ; यी दुई शब्दको संयोजनबाट ‘इटहरी’ नाम प्रचलनमा आएको व्याख्या गरिन्छ।

राजनीतिक इतिहास

वि.सं. २०५४ को पहिलो स्थानीय निर्वाचनमा नगर प्रमुखमा सर्वध्वज साँवा र नगर उपप्रमुखमा रेवतीरमण भण्डारी निर्वाचित भएका थिए। शाही शासनकालमा राजाबाट गीतानिधि रायमाझी र नुर महमद मियाँ क्रमशः नगर प्रमुख र उपप्रमुखमा मनोनित गरिएको थियो। वि.सं. २०६१ मा रायमाझीको हत्या तत्कालीन माओवादीद्वारा भएको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०६२ मङ्सिरमा दानबहादुर विष्ट नगर प्रमुख र नुर महमद मियाँ नगर उपप्रमुख निर्वाचित भए। वि.सं. २०७४ का स्थानीय तह निर्वाचन २०७४मा नेकपा एमालेका द्वारिकलाल चौधरी नगर प्रमुख र लक्ष्मी गौतम उपप्रमुख बने।

धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवन

नगर क्षेत्रमा कृष्ण प्रणामी मन्दिर, राधाकृष्ण मन्दिर, मानवधर्म सेवा समिति, थारु बिछुधामी ग्राम थान, कचना महादेव, राजदेवी, सुन्दरदेवी, जव्दी मन्दिर, शिव मन्दिर, दक्षिणकाली मन्दिर र मनकामना मन्दिरलगायतका धार्मिक स्थलहरू अवस्थित छन्। चाडपर्वमा दशैं, भाइटीका, तीज, जितिया, समाचकेवा, तिला संक्रान्ति, सिरूवा पर्व, होली, श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, बुद्ध पूर्णिमा, लोसार, छठ, राम नवमी, इद, बकरिद र रमजान आदिको व्यापक रुपमा पर्व मनाउने प्रचलन छ।

अर्थ–यातायात र वडागत संरचना

पूर्वी नेपालको महत्त्वपूर्ण सङ्गमस्थलका रूपमा विकसित इटहरीको बढ्दो व्यापारिक गतिविधि र यातायातिक जोडतोडमा महेन्द्र राजमार्गको खुलाइ पश्चात् थप पहिचान बनेको स्थानीय धारणा छ। प्रशासनिक रूपमा उपमहानगरपालिकामा २० वटा वडा छन्। वडागत जनघनत्वमा ठूलो भिन्नता देखिन्छ; जसमध्ये वडा नं. ६ मा करिब १६,१३१.११ व्यक्ति/वर्ग कि.मी. र वडा नं. ३ मा करिब ५२७.६४ व्यक्ति/वर्ग कि.मी. जनघनत्व दर्ता छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “इटहरी उपमहानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). इटहरी उपमहानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_108,
  title = {इटहरी उपमहानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%87%E0%A4%9F%E0%A4%B9%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}