विराटनगर महानगरपालिका

विराटनगर महानगरपालिका नेपालको पूर्वी भागमा पर्ने कोशी प्रदेशको प्रादेशिक राजधानी तथा मोरङ जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र हो। मोरङको पहिलो महानगरपालिकाको रूपमा स्थापित यस सहरले उच्च औद्योगिक घनत्व, वाणिज्यिक आदानप्रदान र यातायात सुविधाका कारण राष्ट्रिय रूपमा महत्व राख्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार यसको जनसङ्ख्या २,४३,९२७ छ र सहरको आकारक्रमबारे स्रोतहरू एकमत छैनन्—कतिपयले चौथो तथा कतिपयले छैटौँ ठूलो सहरका रूपमा उल्लेख गर्छन्।

अवस्थिति र परिचय

सहर मोरङको दक्षिणी क्षेत्रमा फैलिएको छ र तराई भूभागका भौतिक विशेषतासँग मेल खाने जलवायु देखिन्छ। यसलाई औद्योगिक क्रियाकलापको केन्द्रका रूपमा चिनिन्छ, जहाँ नगर क्षेत्र र आसपासमा कलकारखाना तथा व्यवसायिक प्रतिष्ठानहरू बाक्लो रूपमा अवस्थित छन्। यो स्थान भारतसँग जोडिने व्यापारिक गलियारा नजिक परेकाले पारवहन र आयात–निर्यातका हिसाबले पनि सक्रिय छ।

नामकरण र ऐतिहासिक विकास

विराटनगरको नाम पौराणिक विराट राजासँग जोडिन्छ। भेडियारी क्षेत्रमा विराटकालीन दरबारका भग्नावशेष रहेको जनविश्वासका आधारमा केशर शम्शेर ज.ब.रा.ले वि.सं. १९७६ मा तत्कालीन “गोग्राहा” को नाम परिवर्तन गरी “विराटनगर” राखेको भनाइ पाइन्छ। यसअघि यो स्थानलाई “नेपालगन्ज” तथा “चन्द्रगन्ज” जस्ता नामले पनि चिनिन्थ्यो। वि.सं. १९७० सम्म “गोग्राहा” नाम प्रचलनमा रहेको उल्लेख छ।

जिल्ला प्रशासन केन्द्र सराइबारे विभिन्न विवरण भेटिन्छन्। बडाहाकिम जित बहादुर खत्रीले वि.सं. १९७१ मा रंगेलीबाट विराटनगरतर्फ सदरमुकाम सारेको भनिन्छ। अर्कोतर्फ, कृष्ण प्रसाद कोईराला, सुब्बा गुन्जमान, डिट्ठठा कृष्णराज, हनुमानदास, सुब्बा कालिदास र सुबेदार अनन्तराम आदिको पहलबाट वि.सं. १९७२ मा सदरमुकाम सराइ सम्पन्न भएको भन्ने उल्लेख पनि छ; यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ। नगर विकास प्रवर्द्धनमा शिवप्रताप शम्शेर थापाको भूमिका रहेको बताइन्छ।

भौगोलिक स्वरूप

विराटनगर समुद्र सतहभन्दा ७० मिटर (२२९ फिट) उचाइमा अवस्थित छ। सहरभित्र सिंगिया खोला बग्छ र केही साना ताल–तलाउहरू पनि पाइन्छन्। यी भौगोलिक विशेषताले समथर भूबनोट र तराईको तातो मौसमलाई संकेत गर्छन्।

जनसङ्ख्या र समाज

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार विराटनगर महानगरपालिकामा ५६,९१९ घरधुरी छन्। यहाँ नेपालका थुप्रै जाति–समुदाय बसोबास गर्छन्, जसमध्ये राजवंशी समुदाय पुराना बासिन्दामध्ये गनिन्छ। तराई क्षेत्रमा पर्छ तर जनघनत्व उच्च रहेको उल्लेख पाइन्छ। वि.सं. २०५८ तिरको गणनामा जनसङ्ख्या करिब २ लाख नजिक रहेको तथ्य पनि उद्धृत गरिएको छ।

अर्थतन्त्र र पारवहन

विराटनगर नेपालको प्रमुख औद्योगिक स्थान मानिन्छ। देशको पहिलो उद्योगका रूपमा चर्चित विराटनगर जुट मिल यतै सञ्चालनमा आएको थियो, जसलाई पछ्याउँदै रघुपति जुट मिल र अशोक टेक्सटाइल जस्ता उद्योगहरू खुल्दै गए। हाल नगर र आसपासमा करिब ५०० उद्योग सञ्चालनमा रहेको भनिन्छ।

यो सहर पारवहन र वाणिज्यका हिसाबले पनि महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो। यहाँबाट भारतसँगै तेस्रो मुलुकहरूसँग पनि वस्तुहरूको आयात–निर्यात गरिन्छ। सहर दक्षिणतर्फ जोगबनीसम्म भारतीय रेलसेवा वि.सं. १९६८ देखि पुगेको उल्लेख छ, जसले आवागमन र व्यापारलाई टेवा दिएको मानिन्छ। विराटनगरबाट काठमाडौँ र देशका अन्य सहरहरू सडक र हवाई मार्गद्वारा जोडिन्छन्; विराटनगर विमानस्थलबाट पूर्वी नेपालका थुप्रै दुर्गम पहाडी स्थानहरूसम्म हवाई सम्पर्क कायम हुन्छ।

राजनीति र प्रशासन

विराटनगरको राजनीतिक इतिहास लामो छ। यस सहरले नेपाललाई चार जना प्रधानमन्त्री दिएको भनाइ छ। नेपाली कांग्रेसको सशक्त आधारक्षेत्रका रूपमा चिनिने यो सहरमा बिपी कोइरालादेखि गिरिजाप्रसाद कोइरालासम्मका शीर्ष नेताहरूको राजनीतिक यात्राको प्रारम्भिक चरण जोडिएको बताइन्छ। हाल अन्य दलहरू—नेकपा, राप्रپا र जसपा—समेत सक्रिय छन्। स्थानीय तह निर्वाचन २०७४ पश्चात २०७४ असार १४ गते नगर कार्यसमिति गठन भएको उल्लेख छ।

शिक्षा, संस्कृति र खेलकुद

विराटनगरलाई पूर्वाञ्चलको शैक्षिक केन्द्रका रूपमा पनि लिइन्छ। माध्यमिक तहदेखि क्याम्पससम्मका संस्थामध्ये अरनिको +२ कलेज (विज्ञान) र मेरिल्यान्ड कलेज (व्यवस्थापन) ले राष्ट्रिय उत्कृष्टता पदक पाएका उल्लेख छन्। अन्य स्थापित संस्थामा बाल कल्याण विद्या मन्दिर, सगरमाथा उच्च माध्यमिक विद्यालय, जेसि बाल सदन मावि, आदर्श मावि (तिनपैनी; वि.सं. १९९५), गोग्राहा उ.मा.वि., बिराट साइन्स क्याम्पस, महेन्द्र मोरङ आदर्श बहुमुखी क्याम्पस, डिएभी स्कुल आदि पर्छन्।

सांस्कृतिक रूपमा यो सहर पूर्व नेपालको सक्रियताकेन्द्र मानिन्छ। यहाँ वार्षिक राधाकृष्ण रथयात्रा आयोजित हुन्छ, जसलाई दक्षिण एशियाकै दोश्रो ठूलो रथयात्रा मानिने दाबी गरिन्छ, र यसमा छिमेकी भारतबाट समेत भक्तजन आउँछन्। धार्मिक स्थलमा मेनरोडको सत्यनारायण मन्दिर, विराटेश्वर शिव मन्दिर, काली मन्दिर र सन्सारी माई स्थान प्रमुख छन्; साथै डिहवार थान र ब्रह्मस्थानका मन्दिरहरू पनि प्रसिद्ध मानिन्छन्।

खेलकुदमा यहाँ फुटबल विशेष लोकप्रिय छ। राष्ट्रीयस्तरका प्रतिस्पर्धा आयोजना हुने सहिद रंगशाला शहरमै अवस्थित छ र जिल्ला स्तरीय विद्यालय खेलकुद प्रतियोगिता नियमित रूपमा यहीँ हुने उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “विराटनगर महानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). विराटनगर महानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_102,
  title = {विराटनगर महानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9F%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}