नेवारी भाषा

नेवारी भाषा (इतिहासमा “नेपालभाषा”) नेपालका नेपामी/नेवार समुदायले बोल्ने प्रमुख भाषा हो, जसको केन्द्र परम्परागत रूपमा काठमाडौं उपत्यका मानिन्छ। यसलाई चिनी-भोट परिवारको भाषा मानिए तापनि, शब्दस्रोतमा इन्डो-युरोपेली प्रभाव उल्लेख्य रहेको बताइन्छ। मल्ल शासनकालतिर यो दरबार र प्रशासनमा दस्तावेज र अभिलेखको प्रमुख माध्यम बनेर फस्टायो। आधुनिक समयमा देवनागरीसहित आफ्नै लिपिहरूमा लेखन परम्परा देखिन्छ।

पहिचान र नाम

“नेपालभाषा” वा “नेपाल भाषा” नाम ऐतिहासिक कागजात र भाष्यग्रन्थहरूमा भेटिन्छ, जसको आशय उपत्यकामा बोलिने स्थानीय भाषासँग सम्बन्धित छ। मल्लकालीन स्रोतहरूमा यही नाम व्यापक भए पनि पछि केही अभिलेखमा “देशभाषा” वा “स्वदेशभाषा” जस्ता पद पनि प्रयुक्त भए। बाह्य यात्रुवृत्तान्तहरूमा १८औँ शताब्दीतिर “नेपालिज” जस्तो रूपले उल्लेख भए, र १८४७ मा ब्रायन हजसनले “नेवारी” भन्ने पदवाची प्रयोग गरे। राजधानी वरपरका बोलियाँलाई आधार मानेर केन्द्राधिकार दाबी हुने गरे पनि, दोलखाली समुदायले उद्गमस्थल दोलखा भएको धारणा राख्छन्; स्रोतहरूमा मतभेद छ।

इतिहास र विकासक्रम

शुरूवातमा किराँत युगदेखि विभिन्न भाषागत सम्पर्कमा रहेर विकसित यो भाषाले मल्ल काल भित्रिँदै राज्य-कारोबार र शिलालेखको प्रमुख हैसियत पायो। लिच्छवी कालका संस्कृत अभिलेखमा थलो, कर र मालसामानसम्बन्धी नेवारी रूपहरूको साक्ष्य भेटिन्छ, र १२औँ शताब्दीबाट नेवारी शिलालेखहरू प्रकट हुन्छन्। १४औँ शताब्दीसम्म आइपुग्दा राज्यघोषणा, दफ्तरी कागजपत्र, धार्मिक पाण्डुलिपि, इतिहास र रचनात्मक लेखनको साधनका रूपमा यो भाषा स्थापित भइसकेको थियो।

शब्दभण्डारमा संस्कृतको शुरुआती, मध्यकालमा मैथिली, फारसी र उर्दु, अनि पछिल्ला चरणमा हिन्दी, नेपाली र अङ्ग्रेजीका प्रभावहरू देखिन्छन्। एक अभिमतअनुसार, इन्डो-युरोपेली मूलका शब्दहरू ५०% भन्दा बढी छन्, जसले दीर्घकालीन सम्पर्कको संकेत गर्छ। देवनागरी बाहेक यस भाषामा परम्परागत रूपमा आफ्नै धेरै लिपिहरूको प्रयोग भएको उल्लेख भेटिन्छ।

साहित्यिक युगविभाजन

नेवारी साहित्यको “शास्त्रीय काल” १५०५–१८४७ ईस्वीलाई मानिन्छ, जसमा कविता, कथा, महाकाव्य र नाटक प्रशस्त सृष्टि भए। समग्र विकासलाई पुरानो र नयाँ युगमा राखेर हेरिन्छ, यद्यपि स्पष्ट रेखा छैन; राणा शासन (१८४६–१९४१) वरिपरि विभाजनको सन्दर्भ दिइन्छ। “जेल वर्ष” (१९४१–१९४५) मा धेरै लेखकहरू राजनीतिक वा साहित्यिक कारणले कारावासमा परे र कारावासमै महत्वपूर्ण कृतिहरू लेखिए।

दमन, प्रतिरोध र पुनर्जागरण

शाह शासकहरूको उदयपछि दरबारमा गोरखा पक्षको भाषा प्रबल बन्दै गएकाले नेवारीको सरकारी उपयोग खस्कियो। यद्यपि १७७५ तिब्बतसँगको एउटा सन्धि नेवारीमै लिखित देखिन्छ, र केही राजाले नेवारीमा काव्य/नाटक पनि लेखे। राणा शासन आइपुग्दा कडा नीतिहरू लागू भए—१९०६ मा नेवारी कागजात कानुनी मान्यताबाहिर राखियो, साहित्यिक लेखनमा रोक लगाइयो, लेखकहरू जेल वा निर्वासनमा परे।

यही पृष्ठभूमिमा १९०९–१९४१ को पुनर्जागरण चरण शुरु भयो। यस कालमा लेखकहरूले पुस्तक छपाइ, अनुवाद, शिक्षा र व्याकरण-निर्माण जस्ता कामलाई अघि बढाए। “नेपाली” नाम सरकारी रूपमा स्थापित हुँदै जाँदा, ऐतिहासिक नाम “नेपाल भाषा” का लागि मान्यताको मागसमेत उठ्यो। १९४१–१९४५ ताका चर्को दमनका बाबजुद रचनाशीलता निरन्तर रह्यो।

लोकतान्त्रिक चरण र प्रशासनिक मान्यता

१९५१ पछि प्रकाशनमाथिको निषेध हटेपछि दैनिक पत्रिकादेखि पाठ्यपुस्तकसम्म निस्किन थाले, र “नेपाल राष्ट्रिय विद्यापिठ” ले वैकल्पिक शिक्षामाध्यमका रूपमा मान्यता दियो। स्थानीय निकायहरूले पनि प्रयोगका पहल गरे, तर पञ्चायती शासन लागू (१९६०) भएपछि फेरि सङ्कुचन आयो—रेडियो नेपाल मा प्रसारण रोकियो, नयाँ शिक्षा योजना (१९७१) ले विद्यालयबाट अन्य भाषाहरूलाई पर धकेल्यो, र बहुभाषिक परम्परामा प्रहार भयो।

१९९० पछि बहुभाषिक राष्ट्रको मान्यता आए पनि, १९९७ मा काठमाडौं महानगरपालिका ले गरेको स्थानीय मान्यता नीति सर्वोच्च अदालतबाट १९९९ मा खारेज गरियो। २००६ पछि गणतन्त्र आएर २००७ को अन्तरिम संविधनले स्थानीय मातृभाषा प्रयोगमा गैरनिषेधको प्रावधान राख्यो, तर व्यवहारमा दर्ता र कार्यालयीय स्वीकार्यतामा समस्या यथावत् रहेको उल्लेख छन्।

आन्दोलन, सञ्चार र वर्तमान अवस्था

दमनको विरुद्ध आन्दोलन शाहकालदेखि निरन्तर छ; राणा र पञ्चायत समयमा तीव्र भयो। २०१३ जुन १ मा “कालो दिवस” मनाइएझैं, अलग-अलग समयमा सभा, जुलुस, प्रकाशन, र कानुनी लडाइँमार्फत अधिकार मागिएका छन्। निजीकरणपछि सञ्चारमाध्यममा उपस्थिति बढेको छ—पत्रपत्रिका, विद्यालय पाठ्यक्रम, एफएम तथा टेलिभिजन कार्यक्रम, र इमेज टिभीमा समाचारसमेत देखिन्छन्।

भौगोलिक विस्तार र शिलालेख

भाषाको मौलिक क्षेत्र काठमाडौं उपत्यका भए पनि, मण्डल बाहिरका देवालय र बस्तीमा नेपाल संवत् मितिसहितका नेवारी अभिलेखहरू भेटिन्छन्। उदाहरणका लागि गोरखामा पोखरीथोकको मन्दिर, काभ्रे तिर पालाञ्चोक, पूर्वी भेगको भोजपुर, र पश्चिमतर्फ बन्दीपुरमा दान वा जग्गा-सम्बन्धी अभिलेखहरू देखिन्छन्। नेपाल बाहिर तिब्बतको जोखाङ मन्दिर क्षेत्रमा पनि नेवारी अभिलेख र व्यापारी दस्तावेजहरू फेला परेका छन्।

राजनीतिक-भाषिक प्रसङ्ग

सन् १९२० तिर “खस कुरा/गोरखाली/पर्वते” भनिने भाषालाई “नेपाली” नाम दिनु र त्यसपछि राष्ट्रिय प्रयोगमा प्रतिस्थापन हुनु ऐतिहासिक पृष्ठभूमिको अंश हो। १९१३ (वि.सं. १९७०) मा स्थापन भएको “गोरखा भाषा प्रकाशिनी समिति” ले १९३३ (वि.सं. १९९०) मा नाम परिवर्तन गरी “नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति” (आजको साझा प्रकाशन) राख्यो। सरकारी तहमा १९९५-०९-०७ र १९९८-११-१३ का निर्णय/निर्देशनहरूले “नेवारी” सट्टा “नेपाल भाषा” प्रयोग गर्न भनिएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेवारी भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेवारी भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_224,
  title = {नेवारी भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}