नेपाली शब्दकोश

नेपाली शब्दकोश भन्नाले नेपाली भाषाका शब्दहरूको व्यवस्थित दफ्तरीकरण गर्ने शब्दकोश–ग्रन्थ जनाइन्छ। यसमा अर्थ, व्युत्पत्ति, उपयोग–सन्दर्भ, पर्याय र विपर्याय, हिज्जे, व्याकरण सम्बन्ध, उच्चारण र उदाहरणजस्ता सूचनाहरू समेटिन्छन्। विभिन्न कालका कोशकारहरूले आफ्नो लक्ष्यअनुसार एकै भाषामा वा अरू भाषाको अर्थसमेत जोडेर कोष तयार गरेका छन्। नेपाली कोष–परम्पराको यात्रा प्रारम्भिक शब्दावलीदेखि संस्थागत वृहत् कृति र निजी दीर्घ–उद्यमसम्म फैलिएको छ।

परिभाषा र विषयवस्तु

नेपाली शब्दकोशको मूल उद्देश्य कुनै शब्दका बहुविध पक्ष—अर्थ, उत्पत्ति र प्रमाण–स्रोत—लाई एउटै ठाउँमा समेट्नु हो। यसले हिज्जे र रूपान्तरण, वचन वा पदको वर्ग, तथा उच्चारणसम्बन्धी निर्देशन पनि दिन्छ। धेरै कोषमा पर्याय, विपर्याय र उदाहरण वाक्य समावेश गरिन्छ, जसले प्रयोगको दायरा स्पष्ट पार्छ। कोश निर्माणको पद्धति र प्रस्तुतिको ढाँचा निर्माणकर्ताको प्रयोजन र लक्षित पाठकअनुसार फरक–फरक देखिन्छ।

प्रारम्भिक प्रयास र कर्क पेट्रिकको शब्दावली

चीनसँगको द्वन्द्वकालीन सन्दर्भमा इस्ट इन्डिया कम्पनीका दूतका रूपमा डब्लु जे. कर्क पेट्रिक वि.सं. १८४९ मा नेपाल आए। केही समयपछि उनी स्वदेश फर्के र वि.सं. १८६८ तिर लन्डनबाट आफ्नो यात्रावृत्तान्त प्रकाशित गरे। सो कृतिको ‘एन अकाउन्ट अफ द किङ्डम अफ नेपाल’ शीर्षक पुस्तकमा करिब ७–८ सय नेपाली र नेवारी भाषाका शब्दको अर्थसमेत समावेश गरिएको थियो। यही संकलनलाई नेपाली भाषासम्बन्धी प्रारम्भिक शब्दावलीका रूपमा मान्ने धारणा प्रचलित छ।

व्याकरण र शब्दावलीका कृतिहरू

वि.सं. १८७७ मा सि. यु. एटनले नेपाली भाषाको व्याकरण तयार गरी कलकत्ताबाट नेपालीमै प्रकाशित गराए। यसअघिपछि भाषिक संरचनाका आधारहरू प्रतिष्ठित हुन थालेका देखिन्छन्। त्यसअनुसार, वि.सं. १९४४ मा ए. टर्नबुलले ‘नेपाली व्याकरण र शब्दावली’ नामक कृतिको प्रथम संस्करण दार्जीलिङबाट प्रकाशनमा ल्याए। यी प्रयासहरूले शब्दकोश–निर्माणमा आधारभूत व्याकरणिक ढाँचा र शब्दावली दुवैलाई सुदृढ बनाउने कार्य गरे।

व्युत्पत्तियुक्त नेपाली अङ्ग्रेजी शब्दकोश

वि.सं. १९८७ मा राल्फ लिली टर्नरले लन्डनबाट ‘व्युत्पत्तियुक्त नेपाली अङ्ग्रेजी शब्दकोश’ प्रकाशित गरे। स्रोतअनुसार, यो कृति नेपाली भाषासम्बन्धी सबैभन्दा ठूलो कोष मानिन्छ। व्युत्पत्तिमूलक प्रस्तुतीकरणका कारण शब्दको मूल–स्रोत र ऐतिहासिक रूपान्तरण बुझ्न यस कृतिले विशेष स्थान ओगटेको देखिन्छ।

स्वदेशी संक्षिप्त कोश र सम्पादन पहल

उक्त व्युत्पत्तियुक्त कोषपछि नेपालमै कोष–निर्माणको लहर जारी रह्यो। वि.सं. १९८८/८९ तिर चक्रपाणि चालिसेका दुई साना शब्दकोश प्रकाशित भए। सोही समयतिर रामचन्द्र ढुङ्गानाद्वारा सम्पादित ‘सङ्क्षिप्त नेपाली शब्दकोश’ नेपाली भाषा प्रकाशिनी समितिबाट प्रकाशनमा आयो। त्यसपछि वि.सं. २०१९ मा भाषासेवी बालचन्द्र शर्मा सम्पादकत्वको ‘नेपाली शब्दकोश’ नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानमार्फत प्रकाशित भयो।

संस्थागत परियोजना: नेपाली वृहत् शब्दकोश

वि.सं. २०४० मा नेपाल राजकीय प्रज्ञाप्रतिष्ठानले ‘नेपाली वृहत् शब्दकोश’ प्रकाशनमा ल्यायो। यसको प्रथम संस्करणमा करिब ५७ हजार शब्द समावेश थिए, जसले नेपाली शब्दसामग्रीको व्यापकता देखाउँछ। वि.सं. २०७५ मा सो कोषको दशौँ संस्करण प्रकाशित भएको उल्लेख पाइन्छ।

निजी दीर्घ–उद्यम: नेपाली शब्दसागर

वि.सं. २०५७ सालमा बजारमा आएको ‘नेपाली शब्दसागर’ वसन्तकुमार शर्मा 'नेपाल'को दीर्घ परिश्रमको प्रतिफल हो। यस कृतिमा १,०८,००० शब्द रहेका बताइन्छन्। आकार र समेटिएको सामग्रीका आधारमा यसलाई अन्य नेपाली कोषमध्ये विशेष र ठूला ग्रन्थका रूपमा मानिन्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “नेपाली शब्दकोश।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). नेपाली शब्दकोश. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6

@misc{ne_258,
  title = {नेपाली शब्दकोश},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A8%E0%A5%87%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80_%E0%A4%B6%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%B6}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}