ललितपुर जिल्ला बागमती प्रदेशअन्तर्गतको एक जिल्ला हो, जसको मूख्य बसोबास क्षेत्र काठमाडौँ उपत्यकाको दक्षिणी भागमा अवस्थित छ। पाटन दरबार स्क्वायरलाई युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा राखेको छ, र कृष्ण मन्दिर, अशोक स्तूप तथा महाबौद्धजस्ता तीर्थ–सम्पदाका कारण सांस्कृतिक महत्व प्रखर छ। जावलाखेलको जावलाखेल चिडियाखाना र गोदावरीको गोदावरी वनस्पति उद्यान यसै जिल्लामा पर्छन्।
अवस्थिति र भौगोलिक बनावट
जिल्ला २७ डिग्री २२ मिनेटदेखि २८ डिग्री ५० मिनेट उत्तरी अक्षांश र ८५ डिग्री १४ मिनेटदेखि ८५ डिग्री २६ मिनेट पूर्वी देशान्तरबीच पर्छ। समुद्री सतहबाट उचाइ करिब ४३४ मिटरदेखि २,८३१ मिटरको दायरा भित्र छ। कुल क्षेत्रफल ३८५ वर्ग किलोमिटरमध्ये करिब एक तिहाई उपत्यकाभित्र र बाँकी भाग पहाडी तथा दुर्गम भू–भागमा पर्दछ। जिल्ला सीमाना पूर्वतर्फ काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला, पश्चिमतर्फ काठमाडौँ जिल्ला, उत्तरतर्फ भक्तपुर जिल्ला र दक्षिणतर्फ मकवानपुर जिल्लासँग जोडिन्छ।
कृषियोग्य भूमि करिब १४७.६२ वर्ग किलोमिटर छ भने वनले ढाकिएको भाग १९७.९७ वर्ग किलोमिटर रहेको विवरण पाइन्छ। बाँकी क्षेत्र चरन, झाडी तथा घाँसे भू–भागमा पर्दछ।
इतिहास र नामोत्पत्ति
लिच्छवीकालमा यस क्षेत्रलाई यूपग्राम भनेर चिनिन्थ्यो, र पछि विभिन्न ग्राम तथा विहार समेटिँदै सहरी रूप लिएको भनाइ पाइन्छ। एक किम्बदन्तीअनुसार मत्स्येन्द्रनाथ स्थापनासम्बन्धी निर्णयमा ‘ललित’ नामका ज्यापू वरिष्ठ ठहरिएपछि “ललितपत्तन” नाम चलनमा आयो; अर्को मतले ललितारण्य वन फाँडी वस्ती बनेकाले “ललितपुर” भनियो भन्दछ। किराती परम्परासँग सम्बन्धित जनश्रुति पनि प्रचलित छ।
केही वंशावली स्रोतहरूमा मौर्य सम्राट अशोकले उपत्यकामा भ्रमण गरी ललितपुर वरपरका चार कुनामा स्तूप स्थापना गरेको उल्लेख भेटिन्छ। मल्लकालमा यो शहर स्वतन्त्र राज्यको रूपमा विकसित भई कला–संस्कृतिको केन्द्रका रूपमा प्रतिष्ठित रह्यो।
जनसांख्यिकी
वि.सं. २०५८ को जनगणनाअनुसार कुल जनसङ्ख्या ३,३७,७८५ थियो, जसमा १,६५,३३० महिला र १,७२,४५५ पुरुष थिए। त्यतिबेलाको वार्षिक वृद्धिदर करिब २.७३% उल्लेखित छ, र लैङ्गिक अनुपात १०४.३१ रहेको देखिन्छ। जनघनत्व करिब ८५९.८५ प्रति वर्ग किलोमिटर र घरधुरी संख्या ६८,९२२ थियो; औसत परिवार आकार ४.९० जनाको थियो। शहरी जनसंख्या १,६२,९९१ र ४१ गाउँ विकास समिति क्षेत्रका बासिन्दा १,७३,६३६ थिए।
प्रशासनिक संरचना
हाल जिल्लामा ६ स्थानीय तह छन्—एक महानगरपालिका, दुई नगरपालिका र तीन गाउँपालिका। तीमध्ये ललितपुर महानगरपालिका, महालक्ष्मी नगरपालिका र गोदावरी नगरपालिका सहरी तह हुन्, र अन्य तीन ग्रामीण तह हुन्। स्थानीय तहहरूको जनसंख्या, क्षेत्रफल र वडासंख्या सम्बन्धी विवरण तहगत अभिलेखमा निर्दिष्ट छन्।
जलवायु र जैविक विविधता
यहाँको औसत अधिकतम तापक्रम २३.६ डिग्री सेल्सियस र औसत न्यूनतम १०.७ डिग्री सेल्सियस छ। वार्षिक वर्षा करिब १,२३२.६ मिलिमिटर र सापेक्षिक आर्द्रता ५०–८० प्रतिशत दायरामा रहन्छ। दक्षिणी भेगका खोंचहरूमा सम–उष्ण जलवायु देखिन्छ, जहाँ वार्षिक औसत तापक्रम करिब २० डिग्री सेल्सियस हुन्छ। १,०००–२,००० मिटर उचाइको महाभारत डाँडाकोटमा न्यानो समशितोष्ण अवस्था रहन्छ; माथिल्लो भागमा चिस्यान बढी हुने समशितोष्ण प्रकार पाइन्छ।
वनस्पतिमा साल, सिसौ, उत्तिस, चिलाउने, कपुर, काइँयो, पैयुँ, कटुस, बाँस र निगालो देखा पर्छन्। जनावरतर्फ बाघ, भालु, बनेल, मृग, हरिण र चितुवा उल्लेखित छन्। चरातर्फ काँडे भ्याकुर (काँडे भ्याकुर), कालिज, तित्रा, भद्राई, बट्टाई र ढुकुर पाइने जनाइएको छ।
संस्कृति, सम्पदा र पर्यटन
ललितपुरका ऐतिहासिक सम्पदामा पाटन दरबार स्क्वायर प्रमुख मानिन्छ, जसलाई युनेस्कोले विश्व सम्पदा सूचीमा समेटेको छ। सहर तथा परिधिमा कृष्ण मन्दिर, अशोक स्तूप, महाबौद्ध र मछिन्द्रनाथ सम्बन्धी धार्मिक स्थलहरू रहेका छन्। जावलाखेल चिडियाखाना र गोदावरी वनस्पति उद्यान अध्ययन तथा अवलोकनका केन्द्रका रूपमा परिचित छन्।
यातायात र पूर्वाधार
उपत्यकाभित्र सडक सञ्जाल घना छ, तर पहाडी भेगका बाटा प्रायः मौसमी छन्। कालोपत्रे करिब १२२ किलोमिटर, ग्राभेल १२० किलोमिटर र कच्ची २३० किलोमिटर गरी जम्मा करिब ४७२ किलोमिटर सडक दर्ता गरिएको छ। पक्की पुल १२ र झोलुङ्गे पुल ३० रहेको तथ्याङ्क उपलब्ध छ।
उपत्यका र तराई जोड्ने वैकल्पिक मार्गका रूपमा कान्तिराजपथ (ललितपुर–मकवानपुर सडक) को अवधारणा वि.सं. २०१३ सालमै आएको थियो। यो मार्ग सञ्चालनका लागि करिब ३४ किलोमिटर टुक्रामा बागमती नदीमाथि झन्डै १०५ मिटर लम्बाइको स्टिल ट्रस पुल आवश्यक ठहरिएको विवरण छ। अन्य आन्तरिक ट्रयाकहरू विस्तार भएपछि दुर्गम भेगका कृषि तथा पशुपालन उत्पादनलाई बजार पहुँच पुग्ने अपेक्षा व्यक्त गरिएको पाइन्छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “ललितपुर जिल्ला” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q1108338
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९७/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ललितपुर जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). ललितपुर जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE
@misc{ne_53,
title = {ललितपुर जिल्ला},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B2%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%AA%E0%A5%81%E0%A4%B0_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
