मगर भाषा

मगर भाषा नेपालमा बोलिने एक प्रभावशाली भाषा हो, जसको आधारभूत समुदाय मगर भए पनि यसको प्रयोग देशका विविध भूभागमा फैलिएको छ। यो भाषा माध्यमिक प्रयोजनतर्फ उन्मुख भएको र सञ्चार क्षेत्रमा उपस्थिति फस्टाइरहेको उल्लेख छ। कर्णाली प्रदेशमा ढुट बोलिचालालाई सार्वजनिक सरोकारमा प्रवर्द्धन गर्ने पहल भएको बताइन्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ ले ८,११,५५० वक्ता (२.७८ प्रतिशत) दर्ता गरेको छ र भाषासूचीमा आठौँ स्थानमा राखेको छ।

कविता, गीत र श्रव्यसङ्गीत

पारम्परिक कवितासँगसँगै झुस्या मगर, शिवलाल थापामगर, खड्क आलेमगर, रुद्र हितान मगर, गौमाया थापामगर आदि लेखकद्वारा २०४८–२०५० दशकमा धेरै कृतिहरू निस्किए। २०५०–२०६० दशकमा ‘फुन्च ठलके’, ‘मोई’, ‘जीव–सीम’ जस्ता सङ्ग्रह आए। २०६० पछिका वर्षहरूमा देश, मातृभूमि, सामाजिक चेतनाका विषयमा विविध सङ्ग्रह छापिए, यद्यपि केही दशक अपेक्षाकृत मन्द देखिएका छन्।

श्रव्य पक्षमा ‘मगर ढूटो ल्हीङ्’ (२०४९) पहिलो स्वरबद्ध गीति–सङ्ग्रह मानिएको छ। पछ्याउने क्रममा मन बहादुर बगालेमगर (२०५०), छविलाल चिदीमगर र टेकचन्द्र गाहामगर (२०५१), गणेश ठाडामगर (२०६२), भीम रानामगर (२०६५) आदिका एल्बम आए। ‘लङ्घन’ नामक पहिलो चलचित्रका गीतहरू पनि रेकर्ड गरिएका छन्। खाम–पाङमा केही गीत रेडियो नेपालमा रेकर्ड भएको, काईकेमा भने एल्बम ननिस्किएको उल्लेख छ।

गजल, हाइकु र मुक्तक

मगर भाषामा मेकबहादुर रानामगरको ‘बीक्च गीन’ (२०६४) पहिलो गजल सङ्ग्रह भनिएको छ; त्यसपछि २०६५–२०६६ तिर थप सङ्ग्रह छापिए। उजीर रानामगरले २०६२ सालतिर हाइकु छापेका र मीन थापामगरले ‘मगर ढूटाङ १०१ हाइकु’ (२०६४) मार्फत पहिलो हाइकु–सङ्ग्रह प्रस्तुत गरेका छन्। मुक्तक विधामा रुद्रबहादुर हितानमगरलगायतका योगदान र केही अनुवादित सङ्ग्रह प्रकाशित छन्।

कथा, बालसाहित्य र संस्थागत पहल

कथामा टेकबहादुर सारुमगरको ‘बडहरे साईली’ (२०५०) पहिलो कथा–सङ्ग्रहका रूपमा देखा पर्‍यो। २०६४–२०७३ बीच ‘मगर ढुटओ आहान गोहोमोक’, ‘ल्हुङ’, ‘फेरफेन ड नमखान’, ‘मोई झाओ रोहाङ’, ‘लुप्च रह’, ‘याँभु’, ‘हरीटौ आहानको’, ‘लर्फूओ मिच्याट’ र ‘छेटेन’ जस्ता सङ्ग्रहहरू आए। बालकथामा हेमा आले ‘बोगी’को ‘बोपरा खुया’ (२०७१) प्रकाशित भएको दाबी छ। लघुकथामा छापाहरू देखिए पनि सङ्ग्रहित कृति नभएको उल्लेख छ।

साहित्यिक गतिशीलतामा २०४७ देखि रोल्पामा ‘कोन्जा मोरुम’ त्रैमासिकले भूमिका खेलेको उल्लेख छ। नेपाल मगर संघ ललितपुरले २०५३ देखि जिल्लास्तरीय कविता प्रतियोगिता गर्दै आएको र २०६३–२०६४ मा सहभागी कविताहरू सङ्ग्रहित प्रकाशन गरिएको बताइन्छ। खाम–पाङमा संयुक्त कविता–सङ्ग्रह (२०६२) प्रकाशित भए पनि काईकेमा यस प्रकारका सङ्ग्रह ननिस्किएकाे उल्लेख छ।

चुनौती र संरक्षण

वक्ताको संख्याको तुलनामा कृतिसंख्या न्यून रहेको, र विशेषतः ढुटमा लेख्य परम्परा अघि बढे पनि खाम–पाङ र काईकेमा लेखन कमजोर रहेको आकलन स्रोतमा भेटिन्छ। स्रोतले चेतना अभाव, लोपोन्मुखता र समावेशी विकासको आवश्यकतालाई चुनौतीका रूपमा औँल्याएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मगर भाषा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मगर भाषा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE

@misc{ne_230,
  title = {मगर भाषा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%97%E0%A4%B0_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}