दुर्गा मल्ल

दुर्गा मल्ल भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका सशस्त्र धारका महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व मानिन्छन्। उनी भारतीय राष्ट्रिय सेना (आईएनए) मा मेजर दर्जामा पुगेका भारतीय गोर्खा सैनिक थिए र आफ्नो प्राण आहुति दिएर परिचित भए। सन् १९४४ मा उनीमाथि विद्रोहसम्बन्धी अभियोग चलाइयो र अगस्ट २५ मा मृत्युदण्ड कार्यान्वयन भयो। उनका नाममा गोर्खा समुदायले हरेक वर्ष श्रद्धाञ्जलि समर्पण गर्छ।

प्रारम्भिक जीवन र पृष्ठभूमि

मल्लको जन्म सन् १९१३ जुलाईमा देहरादून नजिकैको डोइवाला क्षेत्रमा, भारतीय गोर्खा समुदायका खस (ठकुरी/क्षेत्री) परिवारमा भयो। उनी नायब सुबेदार गङ्गा मल्लका जेठा सन्तान थिए। सन् १९३० मा महात्मा गान्धीले अघि सारेको दाण्डी मार्चको समय उनी कक्षा ९ मा अध्ययनरत थिए, र बाल्यावस्थामै ब्रिटिस शासनविरुद्धको जनचेतनामा सक्रिय देखिएका थिए।

सैनिक प्रवेश र प्रारम्भिक सेवा

सन् १९३१ मा १८ वर्ष पुगेपछि उनी धर्मशाला सरे र २/१ २/१ गोर्खा राइफल्स मा भर्ती भए। त्यही सेवा क्रममा उनको राष्ट्रप्रेम र प्रतिबद्धता पहिचान हुँदै गयो। यही मनोवृत्तिले पछि उनलाई नेतृत्त्वपरायण सैनिकका रूपमा नयाँ भूमिकातर्फ उन्मुख गरायो।

भारतीय राष्ट्रिय सेनामा भूमिका

मल्ल सन् १९४२ मा आईएनएमा सामेल भए, जसलाई नेताजीका रूपमा चिनिने सुभाषचन्द्र बोसले उन्नत पथतर्फ अभिमुख बनाइरहेका थिए। कर्तव्यपरायणता र सीपका आधारमा उनी मेजर पदमा उक्लिए र खुफिया कार्यमा जिम्मेवारी पाए। आईएनएको सूचनासम्बन्धी काममा संलग्न रहँदा उनले शत्रुपक्षबारे जानकारी संकलनमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गरे।

गिरफ्तारी, मुद्दा र मृत्युदण्ड

सूचना संकलनकै क्रममा सन् १९४४ मार्च २७ मा उनी कोहिमा क्षेत्रमा पक्राउ परे। त्यसपछि दिल्ली पुर्‍याइएर लाल किल्लास्थित अदालतमा मुद्दा चलाइयो र मृत्युदण्ड सुनाइयो। सजाय कार्यान्वयनअघि अधिकारीहरूले देशद्रोह स्वीकार्न दवाब दिए पनि उनले अडान नछोडेको उल्लेख पाइन्छ। परिवारसँग अन्तिम भेटका लागि पत्नीलाई कोठामा ल्याइए पनि उनले आपूmको बलिदान व्यर्थ नहुने र स्वतन्त्रताको आशा अटल रहेको भाव व्यक्त गरे।

वैवाहिक जीवन

मल्लले सन् १९४१ मा हिमाचल प्रदेशको धर्मशालास्थित श्याम नगरकी शारदा मल्लसँग विवाह गरे। विवाहको तेस्रो दिनमै उनलाई मुख्यालयबाट परदेशी जिम्मेवारीमा पठाउने निर्देशन आयो, र वैवाहिक सहजीवन शुरू हुन नपाउँदै छुट्टिनुपर्‍यो। त्यसपछि उनीहरूले दिल्ली जिल्ला जेलमा, झुण्ड्याउने पूर्वसन्ध्यामा मात्रै एक-अर्कालाई भेटेका थिए।

सम्मान र विरासत

उनीप्रति कृतज्ञताका रूपमा भारतीय गोर्खा परिसङ्घले दान गरेको उनको मूर्ति सन् २००४ मा तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री मनमोहन सिंहले संसद भवन परिसरमा अनावरण गरेका थिए। उक्त समारोहमा उपराष्ट्रपति भैरोंसिंह शेखावत र लोकसभा अध्यक्ष सोमनाथ चटर्जीसहित अन्य गण्य व्यक्तिहरू उपस्थित थिए। मल्ललाई झुण्ड्याइएको मिति अगस्ट २५ लाई भारतीय गोर्खा समुदायले भारतभर बलिदान दिवस वा शहीद दिवसका रूपमा मनाउने प्रचलन स्रोतहरूमा उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “दुर्गा मल्ल”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दुर्गा_मल्ल (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). दुर्गा मल्ल [Durga Malla]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दुर्गा_मल्ल

“दुर्गा मल्ल [Durga Malla].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दुर्गा_मल्ल. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “दुर्गा मल्ल [Durga Malla].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/दुर्गा_मल्ल.

@misc{nepaliencyclopedia_833,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {दुर्गा मल्ल [Durga Malla]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - दुर्गा मल्ल [Durga Malla]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A6%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%97%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -