ढाका टोपी ढाका कपडाबाट तयार गरिने नेपाली शिरपोश हो, जसलाई राष्ट्रिय पोसाकको अवयवका रूपमा मानिन्छ। पाल्पाली र पूर्वेली ढाका टोपी विशेषतः चर्चित मानिन्छन्। यो शिरपोश ब्राह्मण–क्षेत्री मात्र नभई अन्य धेरै समुदायले समेत औपचारिकता र सानको प्रतीकका रूपमा धारण गर्छन्। नेपालबाहिरका नेपालीभाषी बस्ती भएका क्षेत्र, विशेषतः सिक्किम, आसाम, पश्चिम बंगाल र उत्तराखण्डमा पनि यसको प्रचलन देखिन्छ।
उत्पत्ति र नाम
परम्परामा प्रयुक्त धागा र कपडाका केही शब्दावली नेवारी भाषिक सन्दर्भसँग जोडिन्छन्। काँचो धागो, अलंकारिक धागो र पूजामा प्रयोग हुने मालालाई छुट्टाछुट्टै नामले चिनिने उल्लेख भेटिन्छ, र टोपी बुन्ने विशेष धागोलाई ‘धाका’ भनिएको वर्णन छ। डोटेली (खस) भाषिक चलनमा घरमै बनाइने धागोलाई पनि ‘धाका’ भन्ने प्रचलन हुने भनाइ छ। ‘ढाका’ शब्द बंगलादेशको राजधानीसँग सम्बन्धित भन्ने धारणा र ‘टाउको ढाक्ने टोपी’बाट रूपान्तर भएको व्याख्या दुबै सुनिन्छन्; यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।
परम्परा, बनावट र प्रयोग
नेपाली परम्परामा ढाका कपडा प्रायः घरेलु तानमा हातले बुन्ने चलन रहँदै आएको बताइन्छ। ढाका टोपी मुख्यतः पुरुषले लगाउने भए पनि, कहिलेकाहीँ महिलाले पनि धारण गरेको देखिन्छ। औपचारिक पोसाक दौरा सुरुवालसँग यसको संयोजन प्रचलित छ। नेवाः समुदायबीच यो टोपी मौलिक पहिरनको रूपमा चिनिन्छ, र त्यसैलाई सांस्कृतिक पहिचानको वाहक मान्ने धारणा पाइन्छ।
इतिहास र प्रसार
ढाका कपडाबाट बनाइने यो टोपी नेपाल मण्डल भित्र परम्परागत रूपमा प्रचलित थियो भन्ने उल्लेख पाइन्छ। पछिल्लो समय यसले पहाडी भूभागका क्षेत्री, ब्राह्मण तथा अन्य समुदायबीच व्यापक स्वीकृति पाएको छ। उपत्यकाभित्र बसेका नेवार परिवार बाहिर सर्दै जाँदा यो टोपी अरू भूभागमा पनि फैलिएको मानिन्छ। पाल्पा जिल्लाबाट पहिचान बनाएको पाल्पाली ढाका टोपी र पूर्वी भूभागमा बन्ने पूर्वेली ढाका टोपी उत्कृष्ट नमूनाका रूपमा चर्चित छन्।
भौगोलिक पहुँच र समुदायगत स्वीकृति
नेपालभित्रका विविध जाति–जनजातिले ढाका टोपीलाई सम्मानप्रद शिरपोशका रूपमा अपनाएका छन्। नेपालबाहिर नेपालीभाषी समुदाय बसोबास गर्ने भारतका प्रदेशहरू—सिक्किम, आसाम, पश्चिम बंगाल र उत्तराखण्ड—मा पनि यसको लोकप्रियता उल्लेख गरिएको छ। यसरी ढाका टोपीले राष्ट्रिय सन्दर्भसँगै प्रवासको सांस्कृतिक जीवनमा पनि उपस्थिति जनाएको देखिन्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली टोपी दिवस
सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमार्फत २०१३ नोभेम्बर २६ मा सार्वजनिक पेज स्थापना गरी आगामी जनवरी १ लाई ‘नेपाली टोपी लगाउने दिवस’का रूपमा मनाउने आह्वान गरिएको थियो। त्यसको आधारमा २०१४ देखि जनवरी १ का दिन ‘अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली टोपी दिवस’ मनाइँदै आएको उल्लेख छ। यस पहलका प्रणेता डा. लेखनाथ काफ्ले (ताइवान) र शंकर बन्जाडे हुन्। दिवसको उद्देश्य देशभित्र र बाहिर नेपालीपन तथा संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्नु हो।
२०१८ को पाँचौँ संस्करणमा नेपाल पर्यटन बोर्ड समेत सहभागी भएको र दार्जिलिङ, आसाम तथा देहरादूनजस्ता भारतीय सहरहरूमा पनि कार्यक्रम भएको भनिएको छ। सो अवसरमा तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई टोपी उपहारसमेत दिइएको जानकारी स्रोतमा छ। छठौँ संस्करणका बेला नेपाली टोपी प्रतिष्ठानका शाखा ४१ देशमा गठन गरिएको र जागरुक युवा अभियानले काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा प्रभातफेरी आयोजना गरेको उल्लेख छ। सातौँ संस्करण सन् २०२० जनवरी १ मा मनाइएको र शिरमा टोपी लगाएर सहभागिता जनाउन आह्वान गरिएको थियो।
अन्य टोपी र सांस्कृतिक अर्थ
नेपालमा विभिन्न प्रकारका टोपी दीर्घकालदेखि चलनमा छन्। तिनमध्ये भादगाउँले टोपी र ढाका टोपी प्रमुख मानिन्छन्। विभिन्न जाति–जनजातिले आफ्नै सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने शिरपोश प्रयोग गर्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली टोपी दिवसमा आ–आफ्नो मौलिक टोपी लगाउने, तस्बिर खिच्ने र सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रचार गर्ने प्रचलन बढ्दो छ। यस्ता अभ्यासले नेपाली र गोर्खाली पहिचानप्रतिको गौरव र सांस्कृतिक संरक्षणको भावना सुदृढ हुने अपेक्षा गरिएको छ।
सन्दर्भ
- नेपाली विकिपिडिया — “ढाका टोपी” (CC BY-SA 4.0) (हेरिएको १२/११/२०२६)
स्रोत र समीक्षाको अवस्था
स्रोत: सम्पादकीय लेख · विकिडाटा Q3634589
समीक्षा: स्रोत-सहित अद्यावधिक मस्यौदा — पछिल्ला स्रोत खोजेर नयाँ लेखिएको र अद्यावधिक गरिएको सम्पादकीय मस्यौदा; सम्पादक-मण्डलको तथ्य-जाँच जारी।
संरचनागत सूचक ९३/१०० (प्रयोगात्मक; तथ्यको शुद्धताको सूचक होइन — विवरण)
नेपाली विश्वकोशको सम्पादकीय लेख। यो लेख नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरूले आफ्नै संरचना र भाषामा लेखेका हुन्; सम्पादक-मण्डलको समीक्षा क्रमशः जारी छ — त्रुटि भेटिए सम्पादन सुझाउनुहोस्। पाठ CC BY-SA 4.0 अन्तर्गत उपलब्ध छ।
यस लेखको तथ्यगत जग नेपाली भाषामा मुक्त ज्ञान रच्ने नेपाली विकिपिडियाका स्वयंसेवी लेखकहरूको दशकौँको साधनामा उभिएको छ — उहाँहरूप्रति हाम्रो कृतज्ञतापूर्ण श्रद्धाञ्जली।
यो लेख उद्धृत गर्नुहोस्
नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “ढाका टोपी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।
Nepali Encyclopedia Editors. (2026). ढाका टोपी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80
@misc{ne_311,
title = {ढाका टोपी},
author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%A2%E0%A4%BE%E0%A4%95%E0%A4%BE_%E0%A4%9F%E0%A5%8B%E0%A4%AA%E0%A5%80}},
year = {2026},
note = {Accessed 2026-11-12}
}
