गीता उपाध्याय

गीता उपाध्याय (Gita Upadhyay) भारतीय असमका भारतीय गोर्खा समुदायकी शिक्षाविद्, लेखिका र अनुवादक थिइन्। उनले असमिया र नेपाली साहित्यबीच संवाद बलियो बनाउने अनुवादकर्म र लेखनमार्फत पहिचान बनाइन्। २०२५ मा पद्मश्री प्राप्त गर्दै भारतले उनको साहित्यिक तथा शैक्षिक योगदानलाई मान्यता दियो। असमकी पहिलो गोर्खा महिलाका रूपमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गर्नु उनको शिक्षाको ऐतिहासिक उपलब्धि मानिन्छ। १४ फेब्रुअरी १९३९ मा जन्मिएकी उपाध्यायको १२ जुलाई २०२६ मा निधन भयो।

प्रारम्भिक जीवन र पारिवारिक पृष्ठभूमि

उपाध्यायको जन्म असम प्रदेश, ब्रिटिश भारतअन्तर्गत गाङ्मौथान गाउँमा भयो, जुन त्यतिबेला दर्राङ (हाल विश्वनाथ) जिल्लामा पर्थ्यो। उनका पिता तङ्कनाथ उपाध्याय अनुवादक तथा रिडर थिए भने माता भागिरथी देवी थिइन्। उनी छबिलाल उपाध्यायकी नातिनी थिइन्, जो असम प्रदेश काङ्ग्रेस समितिका पहिलो अध्यक्ष र भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनका सक्रिय व्यक्ति थिए। परिवारिक परिवेशले उनको भाषिक र सामाजिक रुचि निर्माणमा आधार तयार गर्‍यो।

शिक्षा र शैक्षिक उपलब्धि

प्राथमिक शिक्षा गाङ्मौथान बालिका प्रावि बाट सुरु भयो। उनले १९५५ मा बिहाली हाई स्कूलबाट HSLC उत्तीर्ण गरिन्। उच्च शिक्षाका लागि गुवाहाटी गएर १९५९ मा हेन्डिक गर्ल्स कलेजबाट बी.ए. पूरा गरिन्। १९६४ मा राजनीतिकशास्त्रमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गर्दै असमकी भारतीय गोर्खा समुदायकी महिलामध्ये पहिलो यस्ता शैक्षिक उपलब्धि हासिल गर्ने बनीन्।

अध्यापन सेवा र शैक्षिक भूमिका

स्नातकोत्तरपछि १९६५ देखि सिबसागर कलेजमा प्राध्यापकका रूपमा उनको शैक्षिक जीवन प्रारम्भ भयो। त्यहाँ ३४ वर्षसम्म अध्यापन गरी १९९९ मा राजनीतिकशास्त्र विभाग प्रमुखका रूपमा अवकाश लिइन्। पछि उनले तेजपुर विश्वविद्यालयको प्रबन्ध बोर्ड सदस्यका रूपमा पनि भूमिका निर्वाह गरिन्। उनका विद्यार्थी र सहकर्मीबीच उनी अनुशासित, विषयपरक र भाषिक संवेदनशील अध्येता मानिन्थिन्।

साहित्यिक कृतित्व

शैक्षिक कामसँगै उनको लेखनयात्रा अघि बढ्यो। असमिया र नेपाली दुवै भाषामा दक्ष उनी करिब दुई दर्जन कृतिहरूकी लेखक तथा अनुवादक रहिन्। उनको लेखन कवितादेखि आख्यान, निबन्ध, यात्रा–वृत्तान्त, जीवनी र बालसाहित्यजस्ता विधामा फैलिएको छ। सामाजिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक प्रसङ्गप्रति तिनको दृष्टि कृतिहरूमा प्रतिविम्बित हुन्छ।

• Anne Frank को The Diary of a Young Girl को नेपाली अनुवाद (१९७२) र बसन्ती लस्करसँग सह–असमिया अनुवाद (१९७५)।
• रूपकोँवर ज्योति प्रसाद अग्रवालको नाटक Karengor Ligiri को नेपाली रूपान्तरण “Darbarki Susare”।
• निरुपमा बोर्गोहेनको Abhijatri को नेपाली अनुवाद।
• “Bhanubhaktar Ramayan” (१९८७) र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मुना–मदन (२०००) को असमिया अनुवाद।
• उपन्यास Janmabhumi Mero Swadesh (२०१३) — छबिलाल उपाध्यायको जीवनाधारित कृति, जसका लागि २०१६ मा साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्राप्त।
• जीवनी Mahapurush Shankardev: Jeevan Ra Karma (२००३) — महापुरुष शंकरदेवको जीवन र कर्मको विवेचना।
• यात्रा–वृत्तान्त Mandakini Ra Alakanandako Tiraitir Badri Kedarsamma (२००३)।
• बाल–उपन्यास Aamaa Ma First Bhayen (१९९७) र कहानी–सङ्ग्रह Kathanjali (२००५)।
• आत्मकथा Jiwanlai Pharkera Herda (२०१८)।

अनुवाद र भाषिक सेतु

उनको अनुवादकर्मले असमिया भाषा र नेपाली भाषी समुदायबीच सांस्कृतिक संवाद विस्तार गर्‍यो। विश्व–दृष्टि बोकेको The Diary of a Young Girl को दुई भाषामा रूपान्तरणले युवा पाठकमा ऐतिहासिक संवेदना जगायो। असमियाबाट नेपाली र नेपालीबाट असमियामा गरिएको रूपान्तरणले भाषा–समुदायबीच समन्वय र परस्पर सम्मानको आधार बलियो बनाएको मानिन्छ।

संस्थागत संलग्नता

उनी सामाजिक तथा साहित्यिक संस्थासँग सक्रिय रूपमा आबद्ध रहिन्। नेपाली साहित्य परिषद् (असम)को अध्यक्षका रूपमा उनको नेतृत्वीय भूमिका स्मरणीय छ। त्यस्तै अखिल असम लेखिका संस्था र भारतीय गोर्खा परिसङ्घ (असम शाखा) की अध्यक्ष भएर महिलाको लेखन, भाषिक हक र समुदायको प्रतिनिधित्वमा जोड दिइन्। संस्थागत संलग्नताले उनको सार्वजनिक बौद्धिक छविलाई थप स्पष्ट तुल्यायो।

सम्मान, पुरस्कार र विरासत

उनले पद्मप्रसाद धुङ्गाना पुरस्कार (२००१), असम सरकारको साहित्यिक पेन्सन (२००३) र परिजात मितेरी सम्मान (२००७) पाएकी थिइन्। २०१२ मा “Darbarki Susare” का लागि साहित्य अकादेमी अनुवाद पुरस्कार, र २०१६ मा Janmabhumi Mero Swadesh का लागि साहित्य अकादेमी पुरस्कार मिळ्यो। साहित्य र शिक्षामा उल्लेख्य योगदानका लागि २०२५ मा पद्मश्री प्रदान गरियो। १२ जुलाई २०२६ मा उनको निधनसँगै असमका गोर्खा समुदाय र दुई भाषिक साहित्यिक जगत्‌ले एक बहुभाषिक वौद्धिक व्यक्तित्व गुमायो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “गीता उपाध्याय”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीता_उपाध्याय (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). गीता उपाध्याय [Gita Upadhyay]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीता_उपाध्याय

“गीता उपाध्याय [Gita Upadhyay].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीता_उपाध्याय. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “गीता उपाध्याय [Gita Upadhyay].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/गीता_उपाध्याय.

@misc{nepaliencyclopedia_850,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {गीता उपाध्याय [Gita Upadhyay]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - गीता उपाध्याय [Gita Upadhyay]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%97%E0%A5%80%E0%A4%A4%E0%A4%BE_%E0%A4%89%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%AF
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -