हाइमनदास राई

हाइमनदास राई (१९१९–२०१९) साहित्यिक उपनाम ‘किरात (Kirat)’ बाट परिचित भारतीय नेपाली लेखक, प्रकाशक र समाजसेवी हुन्। उनी भारतीय नेपाली/भारतीय गोर्खा समुदायका प्रतिनिधि साहित्यकार मानिन्छन्, जसले नेपाली भाषाको कथा–साहित्यमा योगदान दिए। उनको कृति ‘Kehi Namileka Rekhaharu’ का लागि २००८ मा साहित्य अकादेमी पुरस्कार प्राप्त भयो। १९५०–१९६० को दशकमा नेपाली पुस्तक प्रकाशन वाराणसीमा केन्द्रीकृत रहँदा उनले लेखक र पुस्तक दुवैलाई प्रवद्र्धन गरेको मानिन्छ।

जन्म, प्रारम्भिक लेखन र पहिचान

राईको जन्म १९१९ मा भएको हो। १५ वर्षको उमेरमै उनले लेखन सुरु गरे र सन् १९३४ मा ‘सारदा (पत्रिका)’ मा पहिलो कथा प्रकाशित भयो। प्रारम्भिक चरणदेखि नै उनले मध्यमवर्गीय जीवनका भोगाइ र सामाजिक अवस्थालाई आफ्नो कथाको केन्द्र बनाएका थिए। यसै यात्राले उनलाई नेपाली भाषाका सक्रिय कथाकारको रूपले स्थापित गर्‍यो।

प्रकाशन–उद्यम र लेखक प्रवद्र्धन

लेखनसँगै राई प्रारम्भिक जीवनमै प्रकाशनमा लागे। उनले ‘Nav Yug Pustak Mandir’ (नव युग पुस्तक मन्दिर) स्थापना गरी नियमित प्रकाशन सुरु गरे। १९५० र १९६० का दशकमा नेपाली पुस्तकहरू मुख्यतया वाराणसीबाट प्रकाशित हुने समय उनले थुप्रै नेपाली लेखकका कृतिहरू छापे। यस क्रममा उनले इन्द्रबहादुर राई, हरिभक्त कटुवाल, चन्द्र संहा प्रधान र नरबहादुर दहाल जस्ता लेखकहरूलाई प्रवद्र्धन गरेका थिए।

रचनाहरू

किरातले लघुकथाका बहुचर्चित सङ्ग्रहहरू प्रकाशित गरे। उनका १० प्रकाशित लघुकथा–सङ्ग्रह यस्ता छन्:

• Chaukidar (१९५३)
• Abhaginiko Sathi (१९५५)
• Binayo (१९५६)
• Bijay (१९६५)
• Batuwa (१९५७)
• Aandhibehri (१९६१)
• Pankhee (२०००)
• Taha Namileka Rekhaharoo-1 (२००६)
• Taha Namileka Rekhaharoo-2 (२००७)
• Hiking (२०१०)

यीबाहेक उनको ‘Kehi Namileka Rekhaharu’ शीर्षकको कृतिले विशेष मान्यता पायो। यसै कार्यका लागि उनलाई २००८ मा राष्ट्रिय स्तरको मान्यता प्रदान गरिएको थियो।

विषयवस्तु र शैली

राईका कथामा मुख्यतया मध्यमवर्गीय जीवनशैली, दैनन्दिन दुश्चिन्ता र सामाजिक सम्बन्धहरू प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत हुन्छन्। उनी सामाजिक यथार्थ नजिकको कथ्य रोज्थे र पात्रहरूलाई परिवेशसँग गाँस्ने शैली अपनाउँथे। उनका समकालीन नेपाली कथाकारहरूसँगको संवाद र प्रकाशन–उद्यमले पनि उनको लेखकीय स्वर परिमार्जित भएको देखिन्छ।

पुरस्कार र सम्मान

किरातले १९९४ मा ‘Rashtrapari Sikshak Award’ प्राप्त गरे। २००८ मा ‘Kehi Namileka Rekhaharu’ का लागि साहित्य अकादेमी पुरस्कार दिएर उनको योगदानलाई कदर गरियो। गोर्खा प्रादेशिक प्रशासनले नेपाली साहित्यमा दीर्घकालीन योगदानका आधारमा उनलाई ‘आजीवन उपलब्धि सम्मान’ प्रदान गर्‍यो। यी सम्मानहरूले उनको लेखक, सम्पादक तथा प्रकाशकको बहुआयामिक भूमिकालाई औपचारिक मान्यता दिएका छन्।

अन्त्य र सार्वजानिक श्रद्धाञ्जली

किरातको निधन १५ जुलाई २०१९ मा दुआर्सस्थित मालबजार उपविभागीय अस्पतालमा, १०१ वर्षको उमेरमा भयो। उनको देहावसानपछि नेपाली साहित्यका वरिष्ठ लेखक, राजनीतिज्ञ तथा सामाजिक कार्यकर्ताहरूले समवेदना प्रकट गरे। अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका कार्यक्रममा पनि समाजका विभिन्न क्षेत्रका व्यक्तिहरूको उपस्थिति रहेको उल्लेख छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “हाइमनदास राई”। नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६। https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हाइमनदास_राई (हेरिएको १२ नोभेम्बर २०२६ / वि.सं. २६ कात्तिक २०८३)।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026, November 12). हाइमनदास राई [Haiman Das Rai]. In Nepali Encyclopedia. Retrieved November 12, 2026, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हाइमनदास_राई

“हाइमनदास राई [Haiman Das Rai].” Nepali Encyclopedia, 12 November 2026, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हाइमनदास_राई. Accessed 12 November 2026.

Nepali Encyclopedia Editors. “हाइमनदास राई [Haiman Das Rai].” Nepali Encyclopedia. Last modified November 12, 2026. Accessed November 12, 2026. https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/हाइमनदास_राई.

@misc{nepaliencyclopedia_867,
  author       = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  title        = {हाइमनदास राई [Haiman Das Rai]},
  howpublished = {Nepali Encyclopedia},
  year         = {2026},
  url          = {https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88},
  urldate      = {2026-11-12},
  note         = {Licensed CC BY-SA 4.0}
}

TY  - ELEC
AU  - Nepali Encyclopedia Editors
TI  - हाइमनदास राई [Haiman Das Rai]
T2  - Nepali Encyclopedia
PY  - 2026
DA  - 2026/11/12
UR  - https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%AE%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A4%BE%E0%A4%B8_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%88
Y2  - 2026/11/12
LA  - ne
ER  -