सप्तरी जिल्ला

सप्तरी जिल्ला नेपालको मधेश प्रदेशअन्तर्गत पर्ने तराई क्षेत्रको जिल्ला हो। यसको सदरमुकाम राजविराज महेन्द्र राजमार्गदेखि करिब १० किलोमिटर दक्षिणतर्फ अवस्थित छ। जिल्ला पूर्वतर्फ सुनसरी जिल्ला, पश्चिमतर्फ सिराहा, उत्तरतर्फ उदयपुर जिल्ला र दक्षिणतर्फ बिहार राज्यसँग सीमाबद्ध छ। कुल क्षेत्रफल १,३६३ वर्ग किलोमिटर रहेको यो जिल्ला प्रशासनिक र ऐतिहासिक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

सप्तरी करिब २६.२५° देखि २६.४७° उत्तर अक्षांश र ८६.२८° देखि ८७.७° पूर्व देशान्तर दायराभित्र पर्दछ। औसत पूर्व–पश्चिम लम्बाइ ४३ किलोमिटर र उत्तर–दक्षिण चौडाइ ३२ किलोमिटर उल्लेख गरिएको छ। पूर्वी सिमाना कोशी नदीतर्फ र पश्चिमी सिमाना बलान खोलातर्फ पुगेको जनाइएको छ। उत्तरमा पहाडी काखतर्फ उदयपुरको सीमाना लागेका छन् भने दक्षिणतर्फ भारतको सुपौल तथा मधुबनी क्षेत्रसँग जिल्लाको जोड छ।

प्राकृतिक बनावट

जिल्लाको भौतिक संरचना तीन मुख्य भागले बनाएको छ—उत्तरतर्फको चुरे पर्वतको काछ, बीचको भावर क्षेत्र, र दक्षिणतर्फको समथर तराई भूभाग। उत्तर भागमा महाभारत शृङ्खलाको प्रभाव र बीच भागमा चारकोसे झाडीको अवशेष देखिने उल्लेख छ, जबकि दक्षिण भाग उर्वर मैदानका रूपमा चिनिन्छ। यस विविध बनावटले जलप्रवाह, माटो र बस्तीको वितरणमा आ–आफ्नो प्रभाव पारेको मानिन्छ।

इतिहास

एउटा प्रारम्भिक इतिहास अनुसार करिब १०९७ ई.तिर तिरहुत राज्यको राजधानी सिमरौनगढमा रहेको उल्लेख पाइन्छ। त्यसपछि दक्षिण भारततिरबाट आएका कर्णाट वंशका नरेश नान्यदेवको प्रभावमा सो क्षेत्र गएको भनिन्छ। तिरहुतको सांस्कृतिक प्रभाव र राजनीतिक पहुँचका आधारमा राज्यको फैलावट कम्तीमा हालको सप्तरी अन्चलतिर पुगेको ठानिएको छ। कर्नाटवंशीहरूको नियन्त्रण करिब १३२४ ई.सम्म रहेको र अन्त्यतिरका राजा हरिसिंह देव काठमाडौँ उपत्यकातिर सरेको विवरण भेटिन्छ।

तत्पश्चात् तराईका भूभागहरूमा स–साना स्थानीय शासकहरूको प्रभाव देखियो। पाल्पाका राजा मुकुन्द सेनको पूर्वी तराई अभियानका क्रममा उनका कान्छा छोरा लोहाङ्ग सेनले अहिलेको सप्तरी वरिपरि आक्रमण गरी अधिकार जमाएको जनाइएको छ। यस घटनाको ठ्याक्कै मिति स्पष्ट छैन; यद्यपि मुकुन्द सेन जीवित रहेको अवस्थासँग मिलाएर यो करिब १५१८–१५५३ ई.बीच भएको अनुमान प्रस्तुत भएको छ। उत्तराधिकारपछि आपसी कलहका कारण सो भूभाग टुक्रिँदै गयो र एक चरणमा पूर्णियाका नवाबतर्फ ठूलो हिस्सा गएको पनि उल्लेख छ।

पृथ्वी एकीकरणको पूर्वसन्ध्यामा कोशीदेखि पश्चिम पर्सासम्मको मकवानपुर राज्यमा शुभ सेनका पुत्र नासिक सेन र कोशीदेखि टिस्टासम्मको विजयपुर राज्यमा महिपति सेन शासक थिए। महिपति सेनपछि कामदत्त सेन सत्तामा आए; तर मन्त्री विचित्र राय खेबाङले जगत सेनलाई राज्यमा अघि सारे। जगत सेन निःसन्तान रहेकाले चौदण्डी–सिराहा–सप्तरीतिरको इलाकामा विक्रम सेन र पछि उनका पुत्र कर्ण सेन बसेका देखिन्छन्।

काठमाडौँ विजयपछि पूर्वतर्फको कार्ययोजना अनुसार गोर्खाली फौजलाई चौदण्डीतर्फ खटाइयो। रामकृष्ण कुँवरको फौज अरुण किनारासम्म पुगेको सन्दर्भसँगै, १७ मे १७७३ मा राजा पृथ्वीनारायण शाहले भारतका गभर्नर जनरल वारेन हेस्टिङ्सलाई पत्र लेखी त्यहाँको शक्ति–सम्बन्धबारे जानकारी गराएको उल्लेख छ। उत्तर प्रतीक्षा नगरी १६ जुलाई १७७३ मा चौदण्डी र त्यसको तराई, जसमा सिराहा र सप्तरी पर्दछन्, गोर्खाली हातमा आयो र कर्ण सेन मोरङतिर सरे। त्यसको झन्डै एक वर्षपछि १७ जुलाई १७७४ मा विजयपुरमाथि आक्रमण गरी नियन्त्रण विस्तार गरिएको देखिन्छ।

यसबीच इष्ट इन्डिया कम्पनीसँग पत्राचार र सीमा–अधिकारसम्बन्धी तर्कबितर्क चलेका थिए। १८१४–१८१६ को द्वन्द्वताका प्रसङ्गमा पनि तराईका यी भूभागमाथि कसको अधिकार हुने भन्ने प्रश्न उग्र रूपमा देखा पर्‍यो। अन्ततः १८१६ पछिमात्र हालको सप्तरी र आसपासका तराई भूभाग नेपाल राज्यको पूर्ण अधिकारमा स्थिर भएको निष्कर्ष दिइएको छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा हाल १८ वटा स्थानीय तह रहेको उल्लेख छ, जसमा ९ नगरपालिका र ९ गाउँपालिका पर्दछन्। ती स्थानीय तहहरू यसप्रकार छन्:

• कञ्चनरूप नगरपालिका
• खडक नगरपालिका
• डाक्नेश्वरी नगरपालिका
• हनुमाननगर कङ्कालिनी नगरपालिका
• राजविराज नगरपालिका
• शम्भुनाथ नगरपालिका
• बोदेबरसाइन नगरपालिका
• सुरुङ्गा नगरपालिका
• सप्तकोशी नगरपालिका
• अग्नीसाइर कृष्णासवरन गाउँपालिका
• महादेवा गाउँपालिका
• तिरहुत गाउँपालिका
• तिलाठी कोईलाडी गाउँपालिका
• रुपनी गाउँपालिका
• विष्णुपुर गाउँपालिका
• राजगढ गाउँपालिका
• छिन्नमस्ता गाउँपालिका
• बलान–बिहुल गाउँपालिका

स्रोतहरूमा पुरानो व्यवस्थाअनुसार ९१ गा.वि.स., ५ नगरपालिका, १७ इलाका र ६ संसदीय निर्वाचन क्षेत्र रहेको विवरण पनि भेटिन्छ; समय–सापेक्ष रूपान्तरणका कारण यी विवरणहरूमा अन्तर देखिन्छ।

प्रमुख बस्ती र पहुँच

जिल्लाको प्रशासनिक केन्द्र राजविराज हो, जुन महेन्द्र राजमार्गदेखि करिब १० किलोमिटर दक्षिण पर्दछ। यस केन्द्रबाट जिल्लाका नगरपालिका र गाउँपालिकाहरू प्रशासनिक सेवा तथा समन्वयका दृष्टिले सञ्चालित हुन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सप्तरी जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सप्तरी जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_40,
  title = {सप्तरी जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A5%80_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}