सगरमाथा

सगरमाथा विश्वकै सबैभन्दा अग्लो चुचुरोका रूपमा परिचित हिमशिखर हो, जसको आधिकारिक उचाइ ८,८४८.८६ मि. निर्धारण गरिएको छ। यो नेपालका सोलुखुम्बु जिल्लाअन्तर्गत खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकामा अवस्थित छ र तिब्बती भाषामा चोमोलङ्मा भनेर सम्बोधन गरिन्छ। सन् १९५३ मे २९ का दिन तेन्जिङ नोर्गे शेर्पा र एड्मन्ड हिलारीले बिहान ११:१५ बजे शिखरमा पुगेर प्रथम सफल आरोहण सम्पन्न गरेका थिए।

नाम र नामकरण

सगरमाथालाई सन् १८६५ मा जर्ज एभरेस्टको सम्मानमा ब्रिटिश सर्वेयर–जनरल एन्ड्रयू वाघले “माउन्ट एभरेस्ट” नाम दिएका थिए। यसअघि यस शिखरलाई रोमन संकेतमा ‘पिक १५’ भनी दर्ता गरिएको थियो। नेपाली नामकरणबारे स्रोतहरूमा मतभेद छ; इतिहासशिरोमणि बाबुराम आचार्यले सगरमाथा नाम प्रस्ताव गरेको वर्ष वि.सं. २०१२ (सन् १९५६) वा वि.सं. २०१३ मध्ये कुनै एक भएको दाबी भेटिन्छ। उनले ‘झ्यामोलोङ्मो’ लेखाइ पनि प्रयोग गरेका थिए, साथै कतिपय ठाउँमा ‘देवढुङ्गा’ नाम चलेको उल्लेख पाइन्छ।

अवस्थिति र स्थानीय सम्बोधन

यो हिमशिखर नेपालको खुम्बु क्षेत्रभित्र पर्दछ, प्रशासनिक रूपमा सोलुखुम्बु जिल्लाको खुम्बु पासाङल्हामु गाउँपालिकामा पर्छ। तिब्बती भाषामा यसलाई चोमोलङ्मा भनिन्छ। स्थानीय थुलुङ राई समुदायले ‘चोमोलुङ’ नामले सम्बोधन गर्ने चलन रहेको उल्लेख पाइन्छ।

उचाइ र मापन–परिवर्तन

सगरमाथाको उचाइ ८,८४८.८६ मि. तोकिएको छ। सन् ८ डिसेम्बर २०२० अघि प्रचलित मान ८,८४८ मि. थियो। उचाइ मापनको क्रमशः परिमार्जनले शिखरको आधिकारिक आँकडा समयानुसार अद्यावधिक भएको देखिन्छ।

सर्वेक्षण र वैज्ञानिक योगदान

हिमालयका अग्ला शिखरहरूको प्रारम्भिक पहिचान १९औँ शताब्दीमा सुरु भयो। सन् १८०९ तिर डब्ल्यू.एस. वेबले कुमाउ क्षेत्र अन्वेषण गर्दै धौलागिरी हिमाल ८,००० मि. माथि रहेको धारणा सार्वजनिक गरे, र प्रारम्भिक मापनमा धौलागिरीलाई विश्वकै अग्लो भनियो। सन् १८४८ मा कञ्चनजङ्घाको उचाइ ८,५८६ मि. नापिएपछि त्यसलाई सर्वाधिक अग्लो ठहर गरियो।

करिब सन् १८५२ मा सर्वेक्षण अभिलेखको विश्लेषणपछि सगरमाथा सर्वोच्च ठहरियो र उचाइ २९,००२ फिट मानियो। ती दिनमा ‘कियोडा लाईट’ यन्त्र प्रयोग गरी सर्वे अफ इन्डियाका टोलीहरूले मापन गरेका थिए। बङ्गाली गणितज्ञ राधानाथ सिकन्दरले सर्वोच्च शिखर पत्ता लगाएको दाबी गरे, उनको सहायकका रूपमा हेनेसी उल्लेखिन्छन्, र कर्मचारी तेजवीर बुढाथोकीको समेत संलग्नता रेकर्डमा छ। प्रारम्भिक एक मापन ८,८४० मि. नतिजासहित उद्धृत गरिएको छ। मापन पद्धति विकासमा जर्ज एभरेस्टको प्राविधिक योगदान मानिन्छ।

पहिलो सफल आरोहण १९५३

सन् १९५२ मा स्विस नागरिकहरूलाई आरोहण स्वीकृति दिएपछि सन् १९५३ सम्म बेलायतीलाई अन्तिम मौका प्रदान गरिएको थियो। बेलायती हिमालयन समितिले कर्नेल जोहन हन्टलाई नेतृत्व दिँदै ठूलो टोली पठायो, जसमा एडमण्ड हिलारी, जर्ज लोवे, जर्ज व्याण्ड, टम वोर्र्डिन, चार्लस्, अल्फ ग्रेगरी, माइकल वार्ड, टिम डाक्टर, मिखाइल वेष्टमाकोट र चार्लस वाइली आदि संलग्न थिए। तेन्जिङ नोर्गे शेर्पालाई शेर्पा सरदारका रूपमा समेटिएको थियो, मार्गमा आधार शिविरदेखि ल्होत्सेको मोहडासम्म चरणबद्ध शिविरहरू राखिए।

अक्सिजन उपकरणका दुई प्रकार प्रयोगमा ल्याइएका थिए। मे २६ मा वोर्डेलो र इभान्सको अग्रिम प्रयास हिउँ र अक्सिजन समस्याका कारण असफल भयो। त्यसपछि २८ मे मा हिलारी र तेन्जिङ् लोवे र आङनिमाको सहयोगमा नवौँ शिविरमा पुगे, र २९ मे को बिहान ६:३० बजे माथितर्फ लागे। दक्षिणी टाकुरा नजिकको हिउँबहाव जोखिम पार गरेर, कठिन भिरपाखा (पछिल्ला वर्षहरूमा ‘हिलारीको खुडकिलो’का रूपमा चिनिने भाग) पार गरेपछि उनीहरू शिखरमा पुगे र केही बेरपछि बधाइ साटासाट गर्दै सफल आरोहण दर्ता भयो।

आरोहण र अन्वेषणको कालक्रम

• सन् १८५२: भारतीय नापी अनुसन्धानले सगरमाथालाई विश्वको सर्वोच्च शिखर पहिचान गरी ‘पन्ध्रौँ चुली’ उपनाम दियो।
• सन् १९२१ (संयुक्त अधिराज्य): हवार्ड वरी र जि.एल्. मालोरी २२,९०० फिट उचाइको उत्तरी खोंचसम्म पुगे।
• सन् १९२२ (संयुक्त अधिराज्य): जनरल चार्लसको नेतृत्वमा जि.एल्. मालोरी, ई.एफ्. नर्टन, हवार्ड समरभेल र एकजना शेर्पा अक्सिजनविना २६,००० फिट (७,९३९ मि.) पुगे; गर्ज फिन्च र जे.जि. व्रस अक्सिजनसहित २७,३०० फिट (८,३०० मि.) उक्लिए।
• सन् १९२४ (संयुक्त अधिराज्य): जनरल चार्लस र ई.एफ्. नर्टन २८,१२६ फिट (७,५८० मि.) पुगे; मालोरी र आन्ड्रयू इरभाइन २७,६०० फिट नजिक वेपत्ता।
• सन् १९३३: हृयू रटल्ज नेतृत्वको तेस्रो प्रयास २८,१२६ फिटसम्म पुग्यो।
• सन् १९३५: एरिक शिपटनले अनुसन्धान टोली नेतृत्व गरे।
• सन् १९३६: हग रटल्ज नेतृत्वको चौथो प्रयास खराब मौसमले फर्कियो।
• सन् १९३८: एच.डब्ल्यु. टिलमन नेतृत्वको पाँचौँ प्रयास मौसमका कारण स्थगित।
• सन् १९५०: एच.डब्ल्यु. टिलमन र चार्लस हुस्टनले खुम्बु हिमनदीको निरीक्षण गरे।
• सन् १९५१: ई. शिपटनले शिखरतर्फ जाने दक्षिणी बाटो अन्वेषण गरे।
• सन् १९५२ (स्विजरल्याण्ड): ई. वाईस डुनन्ट नेतृत्वमा रेमण्ड लम्बर्ट र तेन्जिङ नोर्गे २८,२०० फिट (८,६०० मि.)मा पुगे।
• सन् १९५३ (संयुक्त अधिराज्य): कर्नेल जोहन हन्ट नेतृत्वमा एड्मन्ड हिलारी र तेन्जिङ नोर्गे २९ मे मा शिखरमा पहुँचे।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “सगरमाथा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). सगरमाथा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE

@misc{ne_116,
  title = {सगरमाथा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}