वीरगन्ज महानगरपालिका

वीरगन्ज महानगरपालिका मधेश प्रदेशस्थित पर्सा जिल्लाको एकमात्र महानगर र सदरमुकाम हो। ‘नेपालको प्रवेशद्वार’ भनेर चिनिने यो सहरलाई देशको प्रमुख व्यापारिक गलैँचा मानिन्छ, किनकि यहाँको नाकाबाट सबैभन्दा धेरै भन्सार राजश्व संकलन हुने गर्छ। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार जनसङ्ख्या २,७२,३८२ र वडा संख्या ३२ रहेको महानगर १३२.१ वर्ग कि.मी. क्षेत्रमा फैलिएको छ। समुद्री सतहदेखि करिब ९१ मि. उचाइमा, रक्सौल (चम्पारण, भारत)बाट करिब ३ कि.मी. उत्तरतर्फ अवस्थित यस नाकाले देशको आन्तरिक आपूर्ति शृङ्खलामा केन्द्रीय भूमिका खेलेको छ।

इतिहास र नामकरण

यस क्षेत्रको प्रशासनिक केन्द्र पहिले अलौमा रहेको थियो। श्री ३ वीर शम्शेर जङ्गबहादुर राणाको समयमा सदरमुकाम अलौबाट गहवा गाउँतर्फ सारिएपछि उक्त बजारलाई वीरगन्ज नामकरण गरिएको भनाइ पाइन्छ। ऐतिहासिक अभिलेखमा सन् १८९७ (वि.सं. १९५४) तिर बजार स्थापना भएको उल्लेख भेटिन्छ, तर वि.सं. १९४२–१९५८ अथवा १९४५–१९५० को दायरा पनि देखिने भएकाले स्रोतहरूमा मतभेद छ।

अलौ क्षेत्र वि.सं. १९०४ को ‘अलौ पर्व’का लागि चर्चित छ, जहाँ जङ्गबहादुर राणाविरुद्ध राजा राजेन्द्रले फौज खडा गरेको घटनाक्रम घटेको थियो। वीरगन्ज बजार बसाउनुका क्रममा विश्वस्त प्रशासक सिद्धवीर र ध्वजवीर माथेमा खटाइएको, निःशुल्क जग्गा–काठ वितरण तथा नगद सहयोगजस्ता पहल भएको, र पछि चन्द्र शम्शेरकालमा सिद्धवीर माथेमा विवादास्पद मुद्दामा फँसेर राजदण्डको जोखिमबाट भागेकै कथनहरू यहाँसँग गाँसिएका छन्। देव शम्शेर सत्ताच्युत भइसकेपछि वीरगन्ज बजारलाई हटाई रौतहटको हजमिनियामा स्थानान्तरण गर्ने चन्द्र शम्शेरको चाहना सफल नभएको पनि उल्लेख पाइन्छ।

प्रशासनिक संरचना र जनगणना

वीरगन्ज वि.सं. २०१० मा नगरपालिका बनेको थियो। वि.सं. २०७१ मङ्सिर १६ मा अलौ, भवानीपुर, बिन्दबासिनी, हरपतगन्ज, लिपनी बिर्ता, मनियारी, रामगढवा, पर्सौनी बिर्ता, सिर्सिया दापु, सुगौली बिर्ता र उदयपुर घुर्मी गरी ११ पूर्व गाविस समेटेर तत्कालीन उपमहानगरको क्षेत्र विस्तार गरियो। वि.सं. २०७३ फागुन २७ मा चोर्नी, बगही, बसडिलवा, लाल पर्सा र बेलवा पर्सौनी थप भई महानगरपालिका घोषणा भयो। हाल ३२ वडामा विभाजित महानगरको २०७८ को कुल जनसङ्ख्या २,७२,३८२ छ।

यसअघिको अवस्थाका आधारमा सहर ३५ वर्ग कि.मी.मा १९ वडासहित संचालनमा रहेको र २०५८ को जनगणनामा १,१२,४८४ जनसङ्ख्या अभिलेखित भएको थियो। नगर क्षेत्र विस्तारसँगै भू–क्षेत्र, जनघनत्व र सेवा–सुविधाको दायरा उल्लेख्य रूपमा बढेको छ।

भूगोल, पहुँच र सीमाना

महानगर नेपालको दक्षिणी तराई भूभागमा पर्दछ। पथलैयाबाट करिब २८ कि.मी. उत्तर तथा काठमाडौँ–वीरगन्ज हवाई दूरी करिब १५ मिनेट बताइन्छ; नजिकैको आवागमन केन्द्र सिमरा विमानस्थल हो। पूर्व र उत्तरतर्फ बारा जिल्ला, पश्चिममा रामगढवा, पर्सैनी बिर्ता र सिर्सिया खतवाटोलतर्फका वस्तीहरू र दक्षिणमा भारत पर्छ। पुरानो सम्पर्क मार्गका रूपमा त्रिभुवन राजपथ र महेन्द्र राजमार्ग जोड्ने सडकीय पहुँच यस सहरसँग सम्बन्धित छ।

अर्थतन्त्र, वाणिज्य र पूर्वाधार

वीरगन्ज देशको प्रमुख आयात–निर्यात केन्द्र हो। यो नाकाबाट नेपालले भारतसहित अन्य मुलुकहरूसँग व्यापार गर्छ, र चितवन, काठमाडौँ तथा पोखरातर्फ आवश्यक सामग्रीको आपूर्ति यहाँबाटै साधारणतया अघि बढ्छ। वीरगन्ज सबैभन्दा बढी भन्सार राजश्व दिने प्रवेशबिन्दु मानिन्छ। वीरगञ्ज आन्तरिक सुक्खा बन्दरगाह र रक्सौल–वीरगन्ज नाका यसको आपूर्ति शृङ्खलाको मेरुदण्ड हुन्।

रेलसम्बन्धी इतिहासमा, वि.सं. १९८० तिर रक्सौलदेखि अमलेखगञ्जसम्मको लिङ्क यस सहरको भीडभाडयुक्त बजारबीचै भएर बिछ्याइएको थियो। आवागमनका असर र सुरक्षा चिन्ताका कारण पछि सो रेलमार्ग बजारको पूर्वतर्फ सारिएको उल्लेख पाइन्छ।

समाज, भाषा र संस्कृति

महानगर बहुसांस्कृतिक बस्ती हो, जहाँ नेवार, बाहुन, क्षेत्री, मुसलमान, थारू, यादव लगायत विविध समुदाय बसोबास गर्छन्। भाषिक रूपमा भोजपुरी, नेपाली, नेवारी, मैथिली र मारवाडी प्रमुख चलनमा छन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, जैन र ईसाई धर्मावलम्बीले दशैं, तिहार, छठ, मकर सङ्क्रान्ति, रामनवमी, फागु, कृष्णाष्टमी, शिवरात्रि र श्रीपञ्चमीजस्ता पर्वहरू मनाउँछन्।

धार्मिक–सांस्कृतिक स्थलमा शंकराचार्य दर्शनसँग जोडिएको शंकराचार्य द्वार, घडिअर्वा पोखरी, गहवामाई मन्दिर, नैतले काली, महावीर, विर्तामाई र हनुमान मन्दिर, घण्टाघर (वीरगञ्ज) आदि समावेश छन्।

शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक निकाय

उच्च शिक्षामा ठाकुर राम बहुमुखी क्याम्पस प्रसिद्ध छ। स्वास्थ्य सेवामा नारायणी अञ्चल अस्पताल केन्द्रीय संस्थान हो, साथै निजी नर्सिङ होमहरू सञ्चालनमा छन्। काठमाडौँबाहिरको भारतीय महावाणिज्य दूतावास तथा परराष्ट्र मन्त्रालय (नेपाल)को सम्पर्क कार्यालय यहीं रहेको जानकारी स्रोतमा उल्लेख छ। दूरसञ्चार एरिया कोड ०५१ हो।

स्थानीय शासन र नेतृत्व

नगरपालिका घोषणापछि नगरप्रमुखमा विभिन्न कालखण्डमा केशरबहादुर मानन्धर (२०१०–२०१८), पशुपति घोष (२०१९–२०२५), गणेशबहादुर रावल (२०२५–२०३०), गोपालप्रसाद प्रधान (२०३०–२०३८) र विमलप्रसाद श्रीवास्तव (२०३९–२०४६) कार्यरत थिए। २०४९ को निर्वाचनमा माधवलाल श्रेष्ठ प्रमुख र अजय द्विवेदी उपप्रमुख निर्वाचित भए। २०५४ मा विमलप्रसाद श्रीवास्तव प्रमुख र कृष्णमुरारी रौनियार उपप्रमुख बने। वि.सं. २०६० माघ १ मा तत्कालीन प्रमुख गोपाल गिरीको हत्या पश्चात प्रदीपकुमार सुवेदी प्रमुखमा मनोनयन गरिएको थियो।

महानगर स्थापना पछिको २०७४ को स्थानीय निर्वाचनमा प्रमुखमा बिजय सरावगी र उपप्रमुखमा शान्ति कार्की निर्वाचित भए। २०७९ मा प्रमुखमा राजेशमान सिंह ४६२१५ मतसहित र उपप्रमुखमा इम्तियाज आलम २३६७१ मतसहित विजयी भएका छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “वीरगन्ज महानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). वीरगन्ज महानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_103,
  title = {वीरगन्ज महानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0%E0%A4%97%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%9C_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}