योमरी

योमरी नेवारी परम्पराको ख्यातिप्राप्त मिष्ठान्न हो, जुन प्रायः जाडोयाममा सेवन गरिन्छ। यसको बाहिरी भाग ताइचिन किसिमको चामलको पिठोबाट बनाइन्छ र भित्र प्रायः चाकु वा खुवा राखिन्छ। नेपाल भाषामा 𑐫𑑅𑐩𑐬𑐷 र 𑐫𑑀𑑅𑐩𑐵𑐬𑐷 लेखाइ प्रचलित छ; उच्चारण क्रमशः [jɔːməɾi] तथा भक्तपुरतिर [joːmaɾi] पाइन्छ। यो परिकार नेवार भान्साको परिचायकका रूपमा चिनिनिन्छ र यःमरी पुन्हिमा यसको विशेष महत्त्व देखिन्छ।

परिचय र परम्परा

योमरीलाई सामान्यतया मीठो भराइका साथ पकाइने मिष्ठान्न मानिन्छ। चाकु राखेर बनाइएको प्रकार जाडोमा शरीर तताउन उपयोगी ठानिन्छ भन्ने धारणा छ। मीठा संस्करणका साथै किम्मा वा दालजस्ता नमीठा भराइ राखेर बनाइने चलन पनि भेटिन्छ। नेवार समुदायका चाडवाडमा, विशेषतः यःमरी पुन्हिमा, योमरीको उपस्थिति अनिवार्य जस्तो मानिन्छ।

व्युत्पत्ति

वर्तमान नामको जरा शास्त्रीय नेपाल भाषासम्म पुग्ने भनाइ छ। मल्लकालका अभिलेखहरू—विशेष गरी पशुपतिनाथ मन्दिर क्षेत्रबाट भेटिएको ई.सं. १४४० को शिलालेख—मा यो परिकार ‘इर्हमाधे’ लेखिएको देखिन्छ। पछि १७औँ शताब्दीको अन्त्यतिर सो नाम ‘एलमाधे’ मा रूपान्तरित भएको उल्लेख पाइन्छ। आज प्रयोग हुने ‘यःमरी’ शब्द ‘य’ (मन पर्ने) र ‘मरी’ (रोटी) को मेलबाट व्याख्या गरिन्छ भन्ने बुझाइ प्रचलित छ।

इतिहास र मान्यता

लोकविश्वास अनुसार, योमरीको पुछर लामो भए पुस महिनाको चिसो घट्ने भनिन्छ। यसको आकार र संरचनाले ‘पुर्णता’ तथा ‘उदारता’को प्रतीक बोकेको मानिन्छ; मन्दिरको गजुर जसरी पुर्णताको संकेत ठानिन्छ, त्यसरी नै योमरीको रूप प्रतीकात्मक अर्थसँग जोडिन्छ। यी व्याख्याहरू नेवारी सांस्कृतिक परम्पराभित्र मौखिकरूपमा प्रसारित आएका छन्।

सामग्री र तयारी

खोल बनाउन लस्सादार चामल चाहिन्छ; पहिले तौली चामल प्रयोग हुन्थ्यो, हाल ताइचिन बढी प्रचलित छ। नेपाल भाषामा चामललाई ‘पो/प्वँ’ वा ‘जाकि’ भनिन्छ र पिठोलाई ‘पोचुं’ वा ‘जाकिचुं’ भनिन्छ। मिहिन पिठोलाई अलिकति शुद्ध घिउको हरक दिएर, करिब ११० डिग्री तापक्रममा उमालेको तातो पानी मिसाई कडाइले मुछिन्छ। मुछिएको पिठोलाई सुक्न नदिन सफा मलमलले छोपेर विश्राम दिइन्छ।

आकार दिने बेला चाहिने जति डल्लो छुट्याएर, औँलामा तेल लगाईबीचतिर खोक्रो बनाइन्छ। पातलो घेरो बनेपछि भीत्रको ठूलो भागमा भराइ हालिन्छ। तिलको पीठो र लेदो चाकु मिसाएको मीठो मिश्रण प्रचलित छ; कतिपय अवस्थामा खुवा पनि राखिन्छ। समुचित सीप नभए सतह च्यातिन सक्छ, त्यसैले आकार दिने काम सिपालु हातमा भर पर्छ।

आकार र प्रतीक

योमरीका दुई वटा सामान्य रूप भेटिन्छन्। शङ्खजस्तो लम्बेतान देखिने प्रकारलाई ‘बायो’ भनिन्छ, जसको भीत्रको खोक्रो भागमा तिल–चाकुको लेदो हालिन्छ। अर्को, त्रिकोणीय आकारलाई ‘मायो’ भनिन्छ; यसमा तिल–चाकु राख्ने चलन छैन, बरु पिँधिएको मासको बाक्लो लेदो भरिन्छ, कहिलेकाहीँ मुगी प्रयोग गरिन्छ।

यी आकारहरूलाई प्रतीकात्मक अर्थसँग जोड्ने परम्परा छ। ‘बायो’ लाई शारीरिक तथा तान्त्रिक संकेतका रूपमा बुझ्ने चलन पाइन्छ, र ‘मायो’ को त्रिकोणीय रूपलाई तन्त्रमा वर्णित स्त्री–तात्त्विक प्रतीकसँग सम्बन्धित गरी व्याख्या गरिन्छ।

रूपान्तर र पर्वीय महत्त्व

मीठो परिकारका रूपमा परिचित भए पनि, भराइमा विविधता देखिन्छ—कसैकसैले किम्मा वा दाल राखेर नमीठा संस्करण तयार गर्छन्। जाडोयाममा योमरी खाँदा सुस्वादु र पौष्टिक अनुभूति हुन्छ भन्ने मान्यता प्रचलित छ। ललितपुरको लगनखेलतिर कलात्मक नमुना राखिएको देखिन्छ, जसले योमरीको सौन्दर्यात्मक पक्ष पनि उजागर गर्छ।

नेवारी सांस्कृतिक सन्दर्भमा, यःमरी पुन्हि जस्ता चाडपर्वमा योमरी वितरण, पूजापाठ र सामुदायिक भोजसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। यसरी, योमरी परिकार मात्र नभई सामाजिक–धार्मिक पहिचान वहन गर्ने प्रतीकस्वरूप पनि प्रतिष्ठित छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “योमरी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). योमरी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%80

@misc{ne_309,
  title = {योमरी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}