मुस्ताङ जिल्ला

मुस्ताङ जिल्ला नेपालको पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रअन्तर्गत धौलागिरी अञ्चलको अति उत्तरी क्षेत्रमा अवस्थित एक हिमाली जिल्ला हो। यसको भूभाग धौलागिरी र निलगिरी हिमशृङ्खलाबीच परेर, अन्नपूर्ण शृङ्खलाको उत्तरी छेउमा पर्छ। पुरातात्विक प्रमाणका आधारमा, यस भूभागले परापूर्वकालमा नेपाल र तिब्बतबीचको प्रमुख व्यापारिक मार्गको रूप लिन्थ्यो। यसको प्रशासनिक केन्द्र जोमसोम हो, र जिल्लाको मुख्य नदी काली गण्डकी हो।

भौगोलिक अवस्थिति र सीमाना

मुस्ताङको पूर्वतर्फ मनाङ, पश्चिमतर्फ डोल्पा, दक्षिणतर्फ म्याग्दी र उत्तरतर्फ चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत पर्छ। उत्तर–दक्षिण करिब ८० किमी लम्बिएको र अधिकतम करिब ४५ किमी चौडाइ भएको यो जिल्ला अन्नपूर्ण शृङ्खलाको उत्तरी छायाँ क्षेत्रमा पर्नाले वर्षा अत्यन्त कम हुन्छ। जिल्लाको प्रायः मध्यभाग चिर्दै काली गण्डकी बगेको छ, जसलाई स्थानीय बोलिचालीमा ‘थाक खोला’ पनि भनिन्छ। नदी किनारकै समथर र न्यानो भागमा धेरै बस्ती विकसित छन्।

अक्षांश करिब २८.२०” उत्तरदेखि २९.०५’ उत्तर र देशान्तर करिब ८३.३०’ पूर्वदेखि ८४.१५’ पूर्वसम्मको दायरा यस जिल्लामा पर्छ। भौगोलिक दृष्टिले यो हिमाली क्षेत्रमा वर्गीकृत छ। उत्तरी भाग ‘लो’ वा लोमान्थाङ नामले चिनिन्छ, जसलाई नेपालकै एक विशेष क्षेत्रको रूपमा उल्लेख गरिन्छ।

प्रशासनिक संरचना

जिल्लामा ५ स्थानीय तहका रूपमा गाउँपालिका छन्—घरपझोङ, थासाङ, लो–घेकर दामोदरकुण्ड, लोमान्थाङ र वारागुङ मुक्तिक्षेत्र। यिनका प्रमुख केन्द्रहरू क्रमशः जोमसोम, कोबाङ, चराङ, लोमान्थाङ र कागबेनी रहेका छन्। स्थानीय प्रशासनको केन्द्रीय सेवाहरू जोमसोमबाट सञ्चालन हुन्छन्। व्यापारिक आवगमनका हिसाबले जोमसोम बजार, मुक्तिनाथ, लोमान्थाङ, टुकुचे र लेते महत्वपूर्ण केन्द्र मानिन्छन्।

इतिहास र नामोत्पत्ति

झण्डै ३००० वर्षअघिका अवशेषहरूको अध्ययनले यस क्षेत्र पुरातन समयमा नेपाल–तिब्बत व्यापारको प्रमुख नाकाका रूपमा प्रयोग भएको देखाउँछन्। उत्तरी मुस्ताङको लोमान्थाङ भाग ऐतिहासिक–सांस्कृतिक विशेषताले विशिष्ट मानिन्छ। नामोत्पत्तिको सन्दर्भमा प्रचलित जनश्रुति अनुसार तिब्बती भाषामा ‘मन्’ अर्थात् औषधि र ‘थाङ’ अर्थात् चौर भएकाले ‘मनथाङ’ हुँदै ‘मुस्ताङ’ बनेको भनाइ पाइन्छ। जडीबुटीको प्रचुरता भएका कारण पनि औषधिसँग सम्बन्धित यस व्युत्पत्तिलाई स्थानीयहरूले विश्वसनीय ठान्ने गरेका छन्।

जलस्रोत र जलवायु

काली गण्डकी जिल्लाको केन्द्रीय जलस्रोत हो, जसले सबैभन्दा ठूलो जलाधार सिर्जना गर्छ। लेते खोला, सेते खोला, मार्फा खोला, लाङक्यु खोला जस्ता उपनदीहरू यसैमा मिसिन्छन्। अन्नपूर्ण शृङ्खलाले अवरुद्ध गरेको आर्द्रताका कारण वर्षा न्यून रहने, सुख्खा र पखालिएको भू–आकृति यहाँको विशेषता हो। काली गण्डकीको उद्गमस्थलका रूपमा दामोदर कुण्डलाई पूजा–आस्थासँग जोडेर उल्लेख गरिन्छ।

समाज, संस्कृति र भाषिक विविधता

उत्तरी भेगमा भोटे प्रभावका गुरुङ, विष्ट र ठकुरी समुदायको बसोबास धेरै छ, जबकि दक्षिणी भागमा थकालीका साथसाथै दलित तथा अन्य जातिका समूहहरू बसोबास गर्छन्। बौद्ध धर्म प्रति गुरुङ र थकाली समुदायको आस्था बलियो छ भने, दलित तथा अन्य समूहमा हिन्दू धर्म प्रमुख छ। गुम्बा–घ्याङमा पूजापाठ गर्ने, छोर्तेन र म्हाने निर्माण गर्ने तथा धार्मिक प्रतीकमाथि घडीको दिशामा प्रदक्षिणा गर्ने चलन प्रबल छ। परम्पराअनुसार परिवारको माहिलो छोरालाई ‘लामा’ र माइली छोरीलाई ‘झुमा’का रूपमा गुम्बामा समर्पित गर्ने प्रचलन छ, र यिनीहरू अविवाहित जीवन बिताउने मान्यता राखिन्छ। कतिपय थाउँमा बहुपति प्रथाका अवशेषहरू पनि देखिन्छन्।

भाषिक रूपमा उत्तरी सिमावर्ती बस्तिहरूमा तिब्बतीसँग मिल्दोजुल्दो गुरुङ भाषा प्रयोग हुन्छ, दक्षिणतिर थकाली भाषा प्रचलित छ। तल्लो मुस्ताङका केही बस्तिहरूमा दैनिक संचारका लागि नेपाली भाषा बढी बोलिन्छ। भेषभूषामा उत्तरी भागमा खाम्से, ढोचा, बक्खु, पाङदेन जस्ता पहिरन दीर्खकालदेखि चलनमा छन्। तल्लो भागमा पुरुषले दौरा–सुरुवाल र महिलाले गुन्यू–चोलीका विविध रूप, साथै परम्परागत मुगा–माला र सुनका गहनाहरू धारण गर्छन्।

चाडपर्व, क्रीडा र लोकपरम्परा

थकाली समुदायमा फागु पूर्णिमा सबैभन्दा ठूलो चाडका रूपमा मानिन्छ, जसमा पितृदेवको पूजा गरी परिवारको समृद्धि कामना गरिन्छ र धनुष–बाण खेल्दै मनोरञ्जन गरिन्छ। ल्होसार उत्तरी भेगको मुख्य पर्व हो, जहाँ नौ किसिमका अन्न मिसाएर बनाइएको ‘छगुँ’ पवित्र परिकार मानिन्छ र तेस्रो दिन शुभचिन्हयुक्त ध्वजा फहराइन्छ। तिजी पर्व माथिल्लो मुस्ताङका गुरुङ र विष्ट समुदायमा विशेष उत्सवका रूपमा नाचगान तथा सामूहिक पूजासहित मनाइन्छ। यार्तुङ, धच्याङ, त्हेकप, बक्छाम (लामा नाच) र फाँङगेल जस्ता स्थानीय पर्वहरू पनि मनाइन्छन्।

क्रीडामा धनुर्विद्या, घोडादौड र फुटबल लोकप्रिय छन्। लोमान्थाङ नजिकको एक गोल्फ मैदान उचाइका हिसाबले विश्वमै अग्रस्थानमा पर्ने भन्ने दाबी स्थानीय रूपमा गरिन्छ। जाडो याममा उपल्लो बस्तीका मानिसहरू तल्लो नेपाल र भारततर्फ सिजनल व्यापारमा जाने चलन पुरानै छ।

पर्यटन, प्राकृतिक स्थल र उत्पादन

पर्यटनका आकर्षणमा लोमान्थाङको ऐतिहासिक दरबार र पर्खालले घेरेको बस्ती, मुक्तिनाथ क्षेत्र, तथा धौलागिरी–निलगिरी हिमशृङ्खलाका दृশ্য उल्लेख्य छन्। तिलिचो पिक, धम्पुस पिक जस्ता हिमशिखर र ढुम्बा ताल, टिटी ताल, सेकोङ ताल तथा दामोदर कुण्ड प्रमुख जलाशय हुन्। कागबेनी धार्मिक–सांस्कृतिक तथा ट्रेकिङ् मार्गका लागि परिचित छ।

जिल्ला रातो र गोल्डेन स्याउका लागि चर्चित छ, विशेषतः मार्फा वरपर उत्पादन हुने स्याउ प्रख्यात छन्। टेटाङ–नरसिँह खोलातर्फ नुनको निक्षेप भेटिन्छ। काली गण्डकी किनारा र दामोदर कुण्ड खोलामा शालिग्रामलाई धार्मिक दृष्टिले पूजनीय मानिन्छ। फापर, आरू र चेरी आरू स्थानीय खेती तथा बालीका रूपले उत्पादित हुन्छन्।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मुस्ताङ जिल्ला।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मुस्ताङ जिल्ला. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE

@misc{ne_65,
  title = {मुस्ताङ जिल्ला},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%99_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%B2%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}