मधेशी

मधेशी शब्दले ती नेपालीलाई जनाउँछ जो नेपालका मैदानी भूभागमा बसोबास गर्छन्, विशेषतः मधेश प्रदेश र कोशी प्रदेश तथा लुम्बिनी प्रदेशका दक्षिणतर्फका समथर क्षेत्रका बस्तीहरूमा। यो भूभागलाई प्रचलनमा तराई नामले पनि चिनिन्छ। यस परिभाषामा समुदायको पहिचान बसोबासको स्थानसँग सम्बन्धित छ, सामाजिक वा अन्य आयामबारे स्रोत मौन छ।

परिभाषा र दायरा

यस लेखमा मधेशीको परिभाषा भौगोलिक बसोबासमा आधारित छ। मधेश प्रदेशका बस्तीसहित कोशी र लुम्बिनीका दक्षिणी मैदानी भागमा रहने नेपाली नागरिकहरूलाई यस नामले समेटिन्छ। यसरी समेटिने दायरा प्रशासनिक सीमाना र भूगोलका विशेषतासँग सम्बन्धित देखिन्छ, जहाँ समथर भू–आकृतिलाई प्रमुख सूचक मानिएको छ।

बसोबास र भूगोल

उक्त समुदायको बसोबास क्षेत्र नेपालका समथर मैदानी क्षेत्र हुन्। ती क्षेत्रमा दक्षिणतिर फैलिएको मधेश प्रदेश समेटिन्छ, साथै कोशी र लुम्बिनी प्रदेशका दक्षिणी बागका मैदानी भूभागहरू पनि पर्दछन्। यी भूभागहरूलाई बोलचालमा तराई भनिने हुँदा, मधेशी शब्दको प्रयोग त्यही भौगोलिक पृष्ठभूमिसँग गाँसिएको देखिन्छ।

पदावली र पर्याय

मधेश प्रदेशस्थित तथा अन्य सम्बन्धित मैदानी वस्तीहरूको समष्टिगत क्षेत्रलाई प्रायः “तराई” भनेर सम्बोधन गरिन्छ। यसकारण, मधेशी परिचयलाई बुझाउँदा “तराई क्षेत्रका नेपाली” भन्ने अभिव्यक्ति पनि देखापर्न सक्छ। तर यहाँ प्रयोग गरिएको पदावलीमा क्षेत्र र समुदायबीचको सम्बन्ध भौगोलिक अर्थमै सीमित गरिएको छ, अन्य पक्षबारे स्रोतले थप व्याख्या गर्दैन।

प्रशासनिक सन्दर्भ

नेपालले अंगीकार गरेको प्रदेश–व्यवस्थामा मधेशी भन्ने समुदायसँग जोडिएका बस्तीहरू मुख्यतः मधेश प्रदेशमा पर्ने देखिन्छन्। त्यस्तै गरी, कोशी प्रदेश र लुम्बिनी प्रदेशका दक्षिणतर्फका मैदानी भूभागसमेत यस बसोबास दायरामा आउँछन्। प्रस्तुत व्याख्या प्रशासनिक र भौगोलिक सन्दर्भ जोडेर गरिएको हो, सूक्ष्म सीमांकनबारे विस्तृत सूची स्रोतमा प्रस्तुत छैन।

पहिचानको आधार

यो परिचय मूलतः बसोबास र भूगोलका सूचकमा आधारित हुन्छ। समुदाय पहिचानको निर्धारणमा स्थायी थलो र समथर भूभाग प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत छन्। यसरी बुझ्दा, मधेशी शब्दले सामाजिक–सांस्कृतिक तहभन्दा पहिला, आवासीय स्थानलाई पहिलो चिनारीका रूपमा अगाडि ल्याउँछ।

प्रयोगको परिधि

यस लेखमा समेटिएको प्रयोग स्रोतमै रहेको व्याख्यामा सीमित छ। यहाँ मधेशीलाई नेपाली समाजभित्रको यस्तो समूहका रूपमा व्याख्या गरिएको छ, जो मधेश प्रदेश तथा कोशी र लुम्बिनीका दक्षिणी मैदानी भूभागमा बसोबास गर्छ। अन्य आयाम वा वैकल्पिक प्रयोगबारे स्रोतमा विस्तृत विवरण नदिईएकोले, थप विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छैन।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मधेशी।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मधेशी. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80

@misc{ne_347,
  title = {मधेशी},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A7%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}