मदनमणि दीक्षित

मदनमणि दीक्षित नेपाली भाषाका साहित्यकार र पत्रकारिक लेखक हुन्, जिनको रचनामा पूर्वीय दार्शनिक परम्पराको बलियो प्रभाव देखिन्छ। उनले वैदिक–पौराणिक काव्य–कथाबाट प्रेरित आख्यानिक संरचना प्रयोग गरे, जसका कारण ‘माधवी’ जस्तो उपन्यास नेपाली आख्यान परम्पराको अत्यन्त व्यापक र सूक्ष्म कृति मानिएको छ। दीक्षित वि.सं. १९७९ मा जन्मिए र वि.सं. २०७६ मा जनै पूर्णिमाको दिन निधन भयो।

प्रारम्भिक जीवन र परिवार

उनको जन्म वि.सं. १९७९ फागुन ६ गते (सन् १९२३ फेब्रुअरी १७) गैरीधारा, काठमाडौँमा भएको थियो। पिता लक्ष्मणमणि आचार्य दीक्षित र आमा विष्णुकुमारीका सुपुत्रका रूपमा उनले प्रारम्भिक जीवन बिताए। पारिवारिक परिवेशले संस्कृत परम्परा र शास्त्रीय अध्ययनतर्फ उनी आकर्षित भएको देखिन्छ भन्ने संकेत उनका पछिल्ला कृतिहरूका विषय–वस्तुमा भेटिन्छ।

साहित्यिक दृष्टि र विषयवस्तु

दीक्षितको लेखनले पूर्वीय दर्शन र मिथकीय पात्राधारित आख्यानलाई आधुनिक तहमा पुनर्संयोजन गर्छ। उनका कृतिहरूमा वेद, पुराण र महाभारतबाट उद्भूत चरित्र, रूपक र नीतिगत विमर्शका सारांशहरू सर्जनात्मक तरिकाले पुनःप्रस्तुत हुन्छन्। यसै शृङ्खलामा ‘माधवी’ उपन्यासलाई नेपाली आख्यानको गहिरो बौद्धिक धरातल र व्यापक संरचनावाला कृति मानिने उल्लेख पाइन्छ।

पत्रकारिता र सम्पादन

साहित्यसँगै उनले दीर्घकालीन रूपमा पत्रकारिता गरे र ‘समीक्षा (साप्ताहिक)’ का सम्पादक भएर काम गरे। उनका कथा, लेख र निबन्ध विभिन्न पत्रपत्रिकामा प्रकाशित हुँदै आएका थिए। सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयको पुरस्कार छनोट प्रक्रियाबाट उनले एक वर्ष “वरिष्ठ पत्रकार सम्मान” प्राप्त गरे, र वि.सं. ०७४ मा सरकारले राष्ट्रिय पत्रकारिता पुरस्कारबाट पनि सम्मानित गर्यो।

रचनात्मक कृतिहरू

उनको पहिलो प्रकाशित रचना वि.सं. २०१९ मा ‘रूपरेखा’ मा छापिएको ‘कसले जित्यो कसले हार्‍यो’ शीर्षकको कथा हो। पछि उनले उपन्यास, कथा, निबन्ध, संस्मरण र यात्रावर्णनजस्ता विधामा निरन्तर लेखे। प्रकाशित कृतिहरूमध्ये प्रमुख यसप्रकार छन्:

• माधवी — उपन्यास (वि.सं. २०३९)
• चरैवेति — निबन्ध सङ्ग्रह (वि.सं. २०४४)
• त्यो युग — निबन्ध सङ्ग्रह (वि.सं. २०४७)
• हाम्रा ती दिन — निबन्ध (वि.सं. २०२९)
• म रुँदै बिर्सन्छु — संस्मरण (वि.सं. २०२७)
• बर्लिन डायरीका पाना — यात्रावर्णन (सन् १९८४)
• कसले जित्यो कसले हार्‍यो? — कथा सङ्ग्रह (वि.सं. २०२१)
• ग्यास च्याम्बरको मृत्यु — कथा सङ्ग्रह (सन् १९८५)
• ऋग्वेद: केही प्रमुख सूक्त (वि.सं. २०६५) — ऋग्वेद केन्द्रित अध्ययन
• लाखौं शिशुहरू लिफ्ट मागिरहेछन्
• मेरी आमाको प्रश्नलाई आज जवाफ चाहिएको छ
• दशलाख हिरोसिमातिर
• जीवन महाअभियान

पुरस्कार र सम्मान

दीक्षितले ‘माधवी’ का लागि वि.सं. २०३९ मा मदन पुरस्कार पाए, र उही वर्ष साझा पुरस्कार पनि प्राप्त भयो। वि.सं. २०६८ मा “पद्यश्री साधना सम्मान” बाट सम्मानित भए। अन्य प्राप्त सम्मानमा भानुभक्त पुरस्कार, लेखनाथ साहित्य पुरस्कार, भूपालमानिसंह कार्की पुरस्कार, नइ सुकीर्ति पुरस्कार, देवीप्रसाद सापकोटा आमसञ्चार सम्मान, पद्मश्री सम्मान र राष्ट्रिय कलाश्री सम्मान समावेश छन्। सूचना तथा सञ्चार मन्त्रालयले सार्वजनिक गर्ने सूचीमार्फत प्राप्त “वरिष्ठ पत्रकार सम्मान” र राष्ट्रिय पत्रकारिता पुरस्कार (वि.सं. ०७४) उनका पत्रकारितात्मक अवदानका मान्यता हुन्।

निधन

उनको निधन वि.सं. २०७६ श्रावण ३० गते, जनै पूर्णिमाका दिन भयो। निमोनियाका कारण अस्पताल भर्ना भई स्वास्थ्य सुधारपछि उनी घर फर्किएका थिए। बिहान करिब चार बजे कालिकास्थानस्थित आफ्नै घरमा उनको देहावसान भएको जानकारी स्रोतहरूमा उल्लेख छ।

समग्र मूल्याङ्कन

पूर्वीय शास्त्रीय साहित्यका रूपक र आचार–विचारलाई समसामयिक नेपाली आख्यान र निबन्धमा भिजाएर प्रस्तुत गर्नु दीक्षितको मौलिक योगदान हो। नेपाली भाषाको गद्य परम्परामा मिथकीय संरचनाको बौद्धिक विस्तार र पत्रकारितामा दीर्घ संलग्नताले उनको कृतित्वलाई बहुआयामिक बनाएको छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “मदनमणि दीक्षित।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). मदनमणि दीक्षित. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4

@misc{ne_249,
  title = {मदनमणि दीक्षित},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AE%E0%A4%A6%E0%A4%A8%E0%A4%AE%E0%A4%A3%E0%A4%BF_%E0%A4%A6%E0%A5%80%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%A4}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}