बिस्केट जात्रा

बिस्केट जात्रा (नेवा: बिस्काः) उपत्यकाको प्रमुख धार्मिक–सांस्कृतिक उत्सव हो, जसको केन्द्रीय आयोजना भक्तपुरमा हुन्छ। यसका अनुष्ठान अन्य केही बस्ती, जस्तै धापासी, तोखा र थिमीमा पनि वार्षिक रूपमा सम्पन्न हुने उल्लेख पाइन्छ। जात्रा खाइ संल्हु नामक संक्रान्तिमा सौर्यमासअनुसार सुरु हुन्छ र तान्त्रिक विधिबाट पूजित ल्योसिं उभ्याउने–ढाल्ने क्रियाकलाप यसको पहिचान मानिन्छ। भैरव तत्त्वको आराधनासँग जोडिएका प्रतीक र सामुदायिक सहभागिताले यसको प्रतिष्ठा स्थापित गरेको देखिन्छ।

उत्पत्ति र कालगणना

स्रोतहरूमा कालगणनासम्बन्धी व्याख्या फरक–फरक छन्। कतिपय अभिलेखहरूमा बिस्काः/बिस्केटलाई चन्द्रमासअनुसार मनाइने परम्पराको अंश भनिएको छ, जबकि वर्तमान अभ्यास सौर्यमासको खाइ संल्हुसँग गाँसिएको बताइन्छ। विक्रम संवत्‌सँग सीधा सम्बन्ध जोड्ने दाबीलाई भ्रमित व्याख्या ठहर गरिएको छ, र “नयाँ वर्षको जात्रा” भन्ने सामान्यीकरणलाई स्रोतहरू शंकास्पद ठान्छन्।

भारतको उज्जैनमा विक्रमादित्यबाट सुरु भएको भनिने विक्रम संवतलाई बिस्केटसँग एकै उद्गम मान्ने दृष्टिकोण अस्वीकृत गरिएको छ। शिवदेव द्वितीयले संवत् चलाएको भनिने धारणा पनि असंगत रहेको जनाइन्छ, किनकि उनका करिब ६९०–७१४ ई. का शिलालेख मात्र भेटिएको प्रमाण उद्धृत हुन्छ। नेपालमा औपचारिक रूपमा विक्रम संवत् लागू भएको विषय चन्द्र शम्शेरको पालामा जोडिएको भनाइ प्रस्तुत गरिएको छ। यसै सन्दर्भमा ‘गते’ प्रणाली भारततर्फ नदेखिने र नेपालमा मात्र प्रचलित भएको कुरा समेत स्रोतमा उल्लेखित छ।

प्रमुख अनुष्ठान: ल्योसिं

जात्राको केन्द्रबिन्दु भैरवस्वरूप मानिने ल्योसिंको तान्त्रिक पूजा हो। परम्पराअनुसार चौथो दिन पुरानो वर्षलाई बिदा गर्ने पूर्वसन्ध्यामा ल्योसिं उचालिन्छ। करिब ५५ हात उचाइ भएको यो काठको स्तम्भलाई दश कर्मसम्बद्ध विधान पुरा गरी साँझतिर ढाल्ने परिपाटी वर्णित छ।

ल्योसिं उठाउनुअघि टुप्पोमा नाग–नागिनीका प्रतीक दुई ध्वजा बाँधिन्छन्। ल्योसिं तान्न र स्थिर पार्न अष्टमातृकाका सङ्केत मानिने आठवटा दोराले चारैतिरबाट सामञ्जस्यपूर्ण तानाशक्ति प्रदान गरिन्छ। यिनै दोराकै सहायताले नियत समयमा ल्योसिं ढालिन्छ। टुप्पोका दुई ध्वजालाई स्थानीय परम्परामा वीरध्वजा, विश्वध्वजा तथा आकाश भैरवसँग सम्बन्धित ध्वजा पनि भनिने संकेत भेटिन्छ।

देवी–देवता र रथ–परम्परा

जात्रालाई भैरवनाथको प्रतीक आराधनासँग गाँसिएको मानिन्छ। मल्लकालतिर मल्ल राजाहरूले भैरवनाथ र भद्रकालीका रथयात्रा समावेश गर्दै तान्त्रिक विधान विस्तारित गरेको बताइन्छ। यसरी विधि–विधान थपिँदै जात्रा आठ रात नौ दिनपर्यन्त चल्ने परम्परा बनेको उल्लेख छ।

खाइ संल्हु र नेवार सांस्कृतिक सन्दर्भ

नेवार समुदायको ‘संल्हु’ परम्परामा खाइ संल्हु विशेष महत्त्व राख्छ। यस दिन उपत्यकाका धिनाच्व, सिच्व र फूच्व भनिने डाँडामा चढ्ने र मेला बसाल्ने चलन छ। नेवार परिकारमध्ये क्वाँति खाने चलन यसै प्रसङ्गमा जोडिन्छ, जसलाई तितोपनसहित तयार गरिने भनाइ पाइन्छ। खाइ संल्हुपछि अर्को सौर्यमासिक संल्हु ‘हाम्व:’ पर्छ, जुन अन्य समुदायमा माघे सङ्क्रान्तिसित मिल्दोजुल्दो चाड मानिन्छ।

सामाजिक अभ्यास र दिनचर्या

जात्राको मुख्य दिन बिहानै ल्योसिं नजिक पूजा र बलि चढाइने भीड लाग्ने भनिएको छ। एक विवरणअनुसार मंगलबार मध्यान्ह इन्द्रायणीको पूजा सम्पन्न गरी, अपराह्नतिर गुठी संस्थानका प्रतिनिधिबाट इन्द्रायणीमा दियो बाल्ने, दुभाजु चोकमा पुगेर मूल पुजारीलाई तरवार हस्तान्तरण गर्ने, त्यसपछि पुजारीले निर्धारित सामग्री कसुलाई बुझाउने, सुनको ढोकाअगाडि प्रसाद ग्रहण गर्ने, र बेलुकीतिर भेलुखेलमा ल्योसिंको अन्तिम पूजा गरी ढाल्ने क्रम चलाउने परम्परा भनिन्छ।

लोकविश्वास, नामकरण र संस्थागत असर

ल्योसिं अवलोकन गरे सुख–समृद्धि बढ्ने र विघ्न–विरोधी शक्तिको क्षय हुने जनविश्वाससँगै, यसलाई “शत्रुहन्ता जात्रा” भन्ने नामचलन पनि देखिन्छ। केही सञ्चार माध्यम र सार्वजनिक प्रयोगमा नामलाई बाङ्गो स्वरूपमा बोलिन्छ भन्ने गुनासो स्रोतमा दर्ता छ।

विभिन्न राजाहरूको वेला–वेलामा अनेक नेवार जात्रामा शोभा थपिँदै आए पनि, राज्य–व्यवस्थाका परिवर्तनपछि परम्परागत गुठीका साधनमा आँच आएको आरोप भेटिन्छ। विशेषतः महेन्द्रकालमा गुठी जग्गा रैकरमा परिणत भएपछि स्वावलम्बी गुठीहरू राज्यको सहारामा निर्भर हुन पुगेको र कतिपय जात्राको निरन्तरतामा चुनौती आएको भनिएको छ।

सहभागिता र क्षेत्रीय उपस्थितिः

मुख्य आयोजनास्थल भक्तपुरमा उपत्यकार लगायतका बस्तीबाट व्यापक भीड आउने उल्लेख छ। काठमाडौँ र ललितपुरसहित वरपरका नगरबाट आउने दर्शक तथा भक्तजनले जात्रालाई क्षेत्रीय सांस्कृतिक कार्यक्रमको रूपमा अनुभव गर्ने तथ्य उद्धृत हुन्छ। धापासी, तोखा र थिमीमा परम्पराका केही अंश स्थानीयरीतिमा दोहोर्याइने जानकारी पनि प्रस्तुत छ।

इतिहाससम्बन्धी उद्धरण र मतभेद

कुनै–कुनै स्रोतले यस उत्सवको अभ्यास लिच्छवि कालदेखि चलेको जनाउँछन् र “प्रत्येक नयाँ वर्ष”सँग जोडेर बयान गर्छन्; तर कालगणना र संवत्‌सम्बन्धी आधारबारे अन्यत्र भिन्न मत राखिएकोले, यो पक्षमा स्रोतहरूमा मतभेद रहेको स्वीकार गर्नुपर्छ।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बिस्केट जात्रा।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बिस्केट जात्रा. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE

@misc{ne_294,
  title = {बिस्केट जात्रा},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%9F_%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}