बालकृष्ण पोखरेल

बालकृष्ण पोखरेल नेपाली भाषाविज्ञान, सिर्जनशील लेखन र शिक्षण–अनुसन्धानमा सक्रिय रहेकामा परिचित साहित्यकार र प्राध्यापक हुन्। उनी नेपालका प्रमुख भाषाशास्त्रीमध्ये एक मानिन्छन् र ‘नेपाली भाषा र साहित्य’ शीर्षक कृतिका लागि मदन पुरस्कार वि.सं. २०२१ प्राप्त गरेका छन्। नेपाली भाषाबारे व्यापक ज्ञान, विविध उपनाममा लेख्ने परम्परा र संस्थागत सम्पादन–कार्यका कारण उनको स्थान नेपाली भाषा तथा नेपाली साहित्य अध्ययनमा पृथक् देखिन्छ। ५२ वर्ष लामो अनुसन्धान–संकलनपछि तयार ‘बृहत् नेपाली–अंग्रेजी–नेपाली कोश’ जसमा करिब ६०,००० मूल र १५,००० व्युत्पन्न शब्द समेटिएका छन्, नेपाली भाषिक स्रोतको रूपमा उल्लेखनीय मानिन्छ।

प्रारम्भिक जीवन र शिक्षा

उनको जन्म वि.सं. १९९० मा भएको हो; मिति बारे स्रोतहरूमा फरक उल्लेख पाइन्छ—साउन ३० वा भाद्र कृष्णाष्टमी। जन्मस्थान चिसापानीगढी, मकवानपुर रहेको र पिता सुब्बा शारदा पोखरेल तथा माता कृष्णछायाँदेवी थिए। उच्च शिक्षा अन्तर्गत उनले कलकत्ता विश्वविद्यालयबाट ऐतिहासिक भाषाशास्त्र विषयमा स्नातकोत्तर उपाधि हासिल गरेका थिए। उनी रूपावासी, वसन्त, वत्सल, ईर्सावापुर, लक्ष्मीविलास पाध्या, केकेमनुक्च्यो पोखरेल, गढतिरे साहिलो र हिमालपाने बराल जस्ता उपनामबाट पनि परिचित छन्।

शैक्षिक तथा संस्थागत सेवा

वि.सं. २०१९ देखि उनले त्रिभुवन विश्वविद्यालयमा अध्यापन थाले। वि.सं. २०२७–२०३६ बीच महేంద్ర मोरङ आदर्श बहुमुखी क्याम्पसमा भाषाविज्ञान अध्यापन गरे र स्नातकोत्तर क्याम्पस सञ्चालन भएपछि त्यहीँ पनि पढाए। वि.सं. २०४६ मा विश्वविद्यालय सेवाबाट अवकास लिएपछि स्वतन्त्र अध्ययन–लेखनमा केन्द्रित रहेको उल्लेख हुन्छ। वि.सं. २०३६–२०४१ को अवधिमा उनी नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानका सदस्य रहे र सो अवधिमा नेपाली बृहत् शब्दकोश सम्पादन–योजनामा उनले गहिरो योगदान पुर्‍याएको भनिन्छ।

कृतित्व: कविता, उपन्यास र कथा

पोखरेलले विभिन्न विधामा विपुल लेखन गरेका छन्। कवितामा ‘शान्ति सेना’ (वि.सं. २०१०), ‘रसिला कविता’ (बालकविता, वि.सं. २०२५), ‘साना–सानी’ (बालकविता, वि.सं. २०२५) र ‘सौरी’ (खण्डकाव्य, वि.सं. २०४०) प्रकाशित छन्। उपन्यासका रूपमा ‘यातना’, ‘खोलावारि खोलापारि’, ‘मित्रता’, ‘परिचय’, ‘जोर जुलुस’, ‘तीन कथा’, ‘सेतो सिन्दुर’, ‘सुनीरा’, ‘झिमझिम परेली’, ‘कल्पनाको डीलबाट’, ‘बरालिएको मान्छे’ र ‘पराई मान्छे’ उल्लेख्य हुन्। कथामा ‘एकादेशमा’ (बालकथा), ‘फुटेको ऐना’ (वि.सं. २०२९), ‘सुनगाभा’ (वि.सं. २०२९) र ‘सोधाई र जवाफ’ (वि.सं. २०३१), ‘कानेखुशी’ (वि.सं. २०३४) प्रकाशित रहेका छन्।

निबन्ध, नाटक र अनुसन्धान

निबन्ध विधामा ‘कलेज स्तरमा निबन्धै निबन्ध’, ‘उकुस मुकुस’, ‘तेस्रो एकमुखे रुद्रक्षको खोजी’ तथा ‘हिमाली रचना’ (बालनिबन्ध) उनका कृतिहरू हुन्। नाटकीय लेखनमा ‘हस्ताक्षर हुन नपाउँदै’ नामक नाटक उल्लेख गरिएको छ। अनुसन्धान–ग्रन्थमा ‘खसजातिको इतिहास’ (वि.सं. २०५५) र ‘पाँच सय वर्ष’ समावेश छन्। यसबाहेक ‘हिमाली साहित्य’ (भाग ४–१०), ‘नेपाली भाषा र साहित्य’, ‘एक मन सात चिन्तन’ (समालोचना), ‘राष्ट्रभाषा’ (भाषिक कृति) तथा ‘झर्रा शब्द्यौली कोश’ (वि.सं. २०६४) प्रकाशित छन्।

कोश–सम्पादन र भाषिक योगदान

नेपाली भाषाका शब्द–सम्पदा संकलन र विश्लेषणमा उनको दीर्घ प्रयत्नलाई विशेषरूपमा स्मरण गरिन्छ। ५२ वर्ष निरन्तर अनुसन्धान र सामग्री सङ्कलनपछि ‘बृहत् नेपाली–अंग्रेजी–नेपाली कोश’ नामक कृति प्रकाशित भएको उल्लेख पाइन्छ, जसमा लगभग ६०,००० मूल र १५,००० व्युत्पन्न शब्द समेटिएका छन्। साथै, नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठानअन्तर्गतको नेपाली बृहत् शब्दकोश निर्माण–सम्पादनमा उनले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको बताइन्छ। यी पहलहरूले नेपाली भाषाको स्रोत–आधार सुदृढ गर्न मद्दत गरे।

सम्मान र पहिचान

‘नेपाली भाषा र साहित्य’ कृतिका लागि उनले मदन पुरस्कार वि.सं. २०२१ मा प्राप्त गरे। साथै, प्रतिभा पुरस्कार, गोपाल पाण्डे असीम पुरस्कार, झपट पुरस्कार (वि.सं. २०५५), उदयानन्द पुरस्कार (वि.सं. २०५६) तथा पृथ्वी प्रज्ञा पुरस्कारबाट पनि सम्मानित भएका व्यक्तित्वका रूपमा चिनिन्छन्। नेपाली भाषाबारे उनको व्यापक दखलका कारण उनी असाधारण जानकार लेखक तथा अध्येता मानिन्छन्।

निधन

प्राध्यापक पोखरेलको वि.सं. २०७५ फाल्गुण १२ गते आइतबार निधन भयो। मृत्यु विराटनगरस्थित श्री अस्पतालमा भएको उल्लेख छ। उनको दिवंगतिपछि नेपाली भाषिक अध्ययन र नेपाली साहित्यको क्षेत्रमा उनको योगदान स्मरणीय रह्यो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “बालकृष्ण पोखरेल।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). बालकृष्ण पोखरेल. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2

@misc{ne_248,
  title = {बालकृष्ण पोखरेल},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%95%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A3_%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A5%87%E0%A4%B2}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}