पोखरा महानगरपालिका

पोखरा महानगरपालिका गण्डकी प्रदेशको प्रशासकीय राजधानी र कास्की जिल्लाको सदरमुकामसमेत रहेको स्थानीय सरकार हो। यो इकाइलाई वि.सं. २०५२ माघ १८ मा उपमहानगर र वि.सं. २०७३ फागुन २७ मा महानगर घोषणा गरिएको हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार कुल जनसङ्ख्या ५,१३,५०४ रहेको यो सहर नेपालको प्रमुख पर्यटकीय, शैक्षिक र सेवा–केन्द्रित सहरी नोडका रूपमा परिचित छ।

स्थापना र प्रशासनिक विकास

पूर्वत: उपमहानगरका रूपमा परिचालित पोखराको संरचनात्मक विस्तार वि.सं. २०७१ पुस २८ मा भएको थियो। सो बेला लामाचौर, भलाम, काँहु, आर्वाविजय, निर्मलपोखरी, कृष्तिनाच्नेचौर, पुम्दीभुम्दी, सराङकोट, हेम्जा र अर्मला गरी १० वटा गाविस समावेश गरियो। पछिल्ला समायोजनपछि लेखनाथ नगरपालिका र अन्य नजिकका एकाइहरू (मौजा, चापाकोट, भदौरे तमागीका ३–९ वडाहरू, कास्कीकोट, माझठानाका १ र ४–९ वडाहरू, कालिकाका १–५ वडाहरू तथा पुरन्चौर) सहित एकीकृत भई महानगर गठन भयो। प्रशासनिक केन्द्र साविक पोखरा उपमहानगर कार्यालय नै रहँदै आएको छ।

भू–स्थान र सिमाना

यो महानगर पोखरा उपत्यकाको उत्तर–पूर्वी खण्डमा अवस्थित छ। पूर्वतर्फ मादी गाउँपालिका र रूपा गाउँपालिका, पश्चिमतर्फ अन्नपूर्ण गाउँपालिका, पर्वत जिल्ला र स्याङ्जा जिल्ला, उत्तरतर्फ मादी क्षेत्र र हिमाली भेक, दक्षिणतर्फ स्याङ्जा जिल्ला र तनहुँ जिल्ला पर्छन्। उपत्यकाबाट धौलागिरि, अन्नपूर्ण र मनास्लु शृङ्खलाका आठ–हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू अवलोकन गर्न सकिने भौगोलिक विशेषता छ। फेवा उपत्यकाको जलाशय र आसपासका पहाडले उपत्यकाको आकृति र बासस्थानलाई परिभाषित गर्छन्।

जनसङ्ख्या र संरचना

नेपालको बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार महानगरको कुल जनसङ्ख्या ५,१३,५०४ र घरधुरी १,४०,४५९ छ। यस अवधिमा ५.४६ प्रतिशत जनसङ्ख्या वृद्धिदर दर्ता भएको देखिन्छ। महानगर ३३ वटा वडामा विभाजित छ। वडागत तथ्याङ्कहरूको योगफलअनुसार क्षेत्रफल ४५०.७४ वर्ग कि.मी. देखिए पनि समग्र क्षेत्रफलका अर्को तथ्याङ्क ४६४.२४ वर्ग कि.मी. उल्लेख गरिएको छ; यस विषयमा स्रोतहरूमा मतभेद छ।

जातीय/समुदायगत संरचनामा सन् २०११ को तथ्याङ्कले बाहुन २२.८३ प्रतिशत, गुरुङ २१.६२ प्रतिशत, मगर ८.२० प्रतिशत, क्षेत्री १५.३५ प्रतिशत र दलित ८.७१ प्रतिशत देखाउँछ। अन्य समुदायमा नेवार, मुसलमान, तामाङ, थकाली लगायतका समूह बसोबास गर्छन्। परम्परागत पेशासँगै वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका आबादी र लाहुरे पृष्ठभूमिको उपस्थिति प्रबल रहेको मानिन्छ।

अर्थतन्त्र

वि.सं. २०४६ पछिका दशकहरूमा तीव्र सहरीकरणसँगै सेवा–उद्योगको प्रभाव बढ्दै गयो र कृषिभन्दा उच्च योगदानकर्ताओं रूपमा उभियो। यसले अचल सम्पत्तिको मूल्यलाई देशकै उच्च दायरामा पुर्‍याएको देखिन्छ। महानगरको अर्थतन्त्रमा पर्यटन, निर्माण र सेवा मुख्य स्तम्भ हुन्; कृषि तथा वैदेशिक/घरेलु विप्रेषण पनि प्रभावशाली घटक मानिन्छन्। उपलब्ध अनुमानअनुसार पर्यटन–सेवा–उत्पादनले करिब ५८%, विप्रेषणले करिब २०% र कृषिले झण्डै १६% योगदान पुर्‍याएको छ।

इतिहास र शब्द–व्युत्पत्ति

“पोखरा” शब्दको व्युत्पत्ति “पोखरी” बाट भएको मानिन्छ, जसको अर्थ पानी जम्ने ताल वा जलाशयसँग सम्बन्धित वस्ती हो। वर्तमान नेपालको एकीकरणअघि यो भूभाग कास्की राज्याधीन थियो। कास्कीका शासकहरूले सहरको प्रारम्भिक स्वरूप विकासमा चासो दिएको उल्लेख पाइन्छ। पृथ्वी नारायण शाहका माहिला छोरा नायव बहादुर शाहको शासनकालतिर कास्की क्षेत्रसहितको उपत्यका आधुनिक नेपालमा समेटिएको बताइन्छ।

सामाजिक सेवा र पूर्वाधार

शिक्षामा पृथ्वी नारायण क्याम्पस, जनप्रिय क्याम्पस, पोखरा विश्वविद्यालय र पोखरा चिसाखोला वेद विद्याश्रम जस्ता संस्थान छन्। स्वास्थ्य क्षेत्रमा पोखरा क्षेत्रीय अस्पताल र मणिपाल शिक्षण अस्पतालसहित थुप्रै सेवा प्रदायक सक्रिय छन्। यातायातमा पृथ्वी राजमार्गबाट काठमाडौं, मध्य पहाड, चितवन र पूर्व–पश्चिम राजमार्गतर्फ पहुँच जोडिएको छ; सिद्धार्थ राजमार्गले पश्चिम तराई र नजिकका पहाडी भूभागसँग र धौलागिरी राजमार्गले पश्चिम–उत्तरी हिमाली क्षेत्रसँग सम्पर्क गराउँछ।

सञ्चार सेवामा निजी स्वामित्वका करिब १९ स्थानीय एफएम, काठमाडौंस्थित ४ एफएमका क्षेत्रीय प्रसारण, ६ सामुदायिक रेडियो र ५ टेलिभिजन स्टेसन सञ्चालनमा छन्। नेपाली भाषाका करिब १४ राष्ट्रिय दैनिक यतैबाट प्रकाशित हुने, साथै साप्ताहिक/मासिक पत्रिकाहरू र अनलाइन समाचार पोर्टलहरूको सशक्त उपस्थिति छ। दुरसञ्चारतर्फ नेपाल टेलिकम, स्मार्ट टेलिकम र एनसेलका ४जी सेवा उपलब्ध छन्; नेपाल टेलिकमले वि.सं. २०७० देखि वाइ–म्याक्स प्रविधिमार्फत वाइ–फाइ हटस्पट सञ्चालनमा ल्याएको थियो। निजी इन्टरनेट सेवा प्रदायकहरूले प्रयोगकर्तामुखी सेवा उपलब्ध गराउँदै आएका छन्।

प्राकृतिक सम्पदा र पर्यटन

महानगर प्राकृतिक दृश्यावलीका कारण चर्चित छ। फेवा तालले सहरको आकर्षण बढाउँछ भने सेती नदीको गहिरो गल्छी, महेन्द्र गुफा, पातले छाँगो र सराङकोटबाट सूर्योदय/सूर्यास्तका दृश्य प्रमुख लोभलाग्दा विषय हुन्। पोखराबाट धौलागिरि, अन्नपूर्ण र मनास्लु जस्ता हिमशिखर देखिने भएकाले यहाँको सौन्दर्य विशेष मानिन्छ। यो सहर नेपालकै अत्यधिक वर्षा हुने स्थानमध्ये गणना गरिएको छ।

तालतर्फ बेगनास ताल र रुपा ताल महत्वपूर्ण छन्; साथै दिपाङ, खास्टे, मैदी, न्युरेनी, गुदे, कमल पोखरी र कश्यप (ठुली पोखरी) जस्ता जलाशयहरू पहिचानयोग्य छन्। सेती, काहु, विजयपुर, फुर्से, काली, यामदी, मार्दी, हर्पन र हदी खोलाहरूले उपत्यकाको जलप्रवाह प्रणाली बनाउँछन्। अन्नपूर्ण पदयात्रा कार्यविधि यतैको प्रवेश क्षेत्रबाट सुरू हुने जनमान्यता छ, जसले अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटकसमेत तान्छ।

नगर नेतृत्व

नगरपालिकाका प्रारम्भिक प्रमुखहरूमा शिवबहादुर थापा (२०१६–२०१८) र उपप्रमुखहरू भक्तबहादुर भट्टराई, टीकाराम बराल तथा प्रेमराज पराजुली उल्लेख्य छन्। बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापनापछि भोला थापा (२०४९–२०५३) प्रमुख र नरेशशङ्कर पालिखे उपप्रमुख भए; त्यसपछि कृष्णबहादुर थापा (२०५४–२०५९) प्रमुख र क्या. मानबहादुर गुरुङ उपप्रमुख रहे। तत्पश्चात हर्कबहादुर गुरुङ प्रमुख र गणेशबहादुर भट्टराई उपप्रमुखका रूपमा मनोनयन भएको थियो।

सन्दर्भ

नेपाली विश्वकोशका सम्पादकहरू। “पोखरा महानगरपालिका।” नेपाली विश्वकोश, १२ नोभेम्बर २०२६, https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE। हेरिएको: १२ नोभेम्बर २०२६।

Nepali Encyclopedia Editors. (2026). पोखरा महानगरपालिका. In Nepali Encyclopedia. Retrieved 2026-11-12, from https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE

@misc{ne_101,
  title = {पोखरा महानगरपालिका},
  author = {{Nepali Encyclopedia Editors}},
  howpublished = {\url{https://nepaliencyclopedia.com/nepali-encyclopedia/%E0%A4%AA%E0%A5%8B%E0%A4%96%E0%A4%B0%E0%A4%BE_%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%97%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE}},
  year = {2026},
  note = {Accessed 2026-11-12}
}